Bully là từ tiếng Anh nghĩa là bắt nạt (động từ) hoặc kẻ bắt nạt (danh từ). Giới trẻ Việt hay nói “bị bully” để chỉ việc bị trêu chọc ác ý, chế giễu, cô lập hay đe dọa lặp đi lặp lại. Khi chuyện đó diễn ra qua mạng xã hội, tin nhắn, game online thì gọi là cyberbully, tức bắt nạt trên mạng.
| Nghĩa | Bắt nạt; kẻ bắt nạt (người dùng sức mạnh, số đông hay quyền thế để dọa nạt người yếu hơn) |
| Loại từ | Động từ (to bully), danh từ (a bully); hành vi gọi là bullying |
| Biến thể | Cyberbully, cyberbullying: bắt nạt qua mạng |
| Sắc thái | Nghiêm túc; nói “bị bully” là đang kể chuyện bị tổn thương thật |
Chữ bully trong tiếng Anh: từ “người yêu” thành “kẻ bắt nạt”
Ít ai ngờ lịch sử của chữ này lại ngược đời đến thế. Theo Wiktionary, bully có thể bắt nguồn từ tiếng Hà Lan boel (người yêu, anh em) và khoảng những năm 1530 được dùng như một tiếng gọi trìu mến, kiểu “anh bạn thân”, “người thương”. Sang thế kỷ XVII, nghĩa trượt dần: đầu tiên là “gã ồn ào, hay khoác lác”, rồi thành “kẻ tàn nhẫn với người khác”. Nghĩa sau cùng ấy ở lại đến hôm nay.
Từ điển Oxford Learner’s định nghĩa a bully là người dùng sức mạnh hay quyền lực của mình để làm người yếu hơn sợ hãi hoặc đau đớn. Điểm mấu chốt nằm ở chữ “yếu hơn”: bắt nạt là khi hai bên không cân sức, một bên lấn át, bên kia khó tự vệ. Hai người bạn cãi nhau ngang hàng thì chưa phải bully.
Tiếng Việt có sẵn từ “bắt nạt”, nhưng “bully” vẫn được dùng nhiều trên mạng, có lẽ vì nghe gọn và gắn với các chiến dịch phòng chống bắt nạt quốc tế. Hiện tượng rộng hơn, xảy ra trong trường lớp với cả đánh đập, ép buộc, được phân tích kỹ ở bài bạo lực trong môi trường học đường; bài này chỉ tập trung vào chữ bully và cách người trẻ dùng nó.
Người trẻ nói “bị bully” là đang kể chuyện gì
Chữ bully phủ lên nhiều kiểu hành vi khác nhau. Cách chia phổ biến gồm:
- Thể chất: xô đẩy, giật đồ, giấu cặp sách, đánh “cho vui”.
- Lời nói: đặt biệt danh xấu, chế giễu giọng nói, gia cảnh, ngoại hình. Kiểu chê bai cơ thể này có tên riêng, xem thêm chuyện miệt thị vóc dáng người khác.
- Quan hệ: rủ cả nhóm tẩy chay, không cho ngồi cùng, tung tin đồn sau lưng.
- Trên mạng (cyberbullying): UNICEF mô tả đây là hành vi lặp lại trên mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, trò chơi trực tuyến hoặc điện thoại, nhằm làm người bị nhắm tới sợ hãi, tức giận hay xấu hổ. Hình thức hay gặp: tung tin sai, đăng ảnh bêu xấu, nhắn tin đe dọa, lập tài khoản giả.
Vài câu cho thấy chữ này được dùng ra sao:
- Tâm sự với chị gái: “Hồi lớp 6 em từng bị bully vì đeo kính dày.”
- Bình luận dưới video: “Đem ngoại hình người khác ra làm trò là bully chứ đùa gì nữa.”
- Tin nhắn nhóm lớp: “Đừng chia sẻ ảnh chế bạn ấy nữa, thế là cyberbully đấy.”
- Bài đăng của một hội học sinh: “Tuần này lớp mình nói chuyện về chống bully.”
- Nhận xét về phim: “Nhân vật phản diện là một kẻ bully điển hình, lấy việc làm bạn khác khóc làm vui.”
Ranh giới giữa đùa và bully nằm ở đâu?
| Trêu đùa | Bully | |
|---|---|---|
| Cảm giác hai bên | Cả hai cùng cười | Một bên cười, một bên sợ, xấu hổ |
| Khi được bảo dừng | Dừng ngay, có khi xin lỗi | Tiếp tục, thậm chí làm nặng hơn |
| Tần suất | Thỉnh thoảng | Lặp đi lặp lại, nhắm vào cùng một người |
| Cán cân | Ngang hàng | Một bên mạnh hơn (đông hơn, lớn hơn, được chú ý hơn) |
Một mẹo đơn giản: nếu bạn bảo người kia thôi mà họ vẫn tiếp tục, đó không còn là đùa.
Bị bully thì làm gì?
Bị bắt nạt không phải lỗi của người bị bắt nạt. Những bước dưới đây tổng hợp từ khuyến nghị của UNICEF Việt Nam và hướng dẫn của Ủy viên An toàn điện tử Úc (eSafety):
- Kể với người lớn mình tin: bố mẹ, anh chị, thầy cô chủ nhiệm, cô tổng phụ trách hay phòng tư vấn học đường. Ở trường, thầy cô có quyền và trách nhiệm can thiệp.
- Giữ bằng chứng: chụp màn hình tin nhắn, bình luận, ghi lại ngày giờ, đường link. Đừng xóa vội vì đó là căn cứ để người lớn xử lý.
- Chặn và báo cáo tài khoản gây hại bằng tính năng có sẵn của mạng xã hội; không đáp trả bằng lời lẽ nặng nề, vì dễ khiến mọi chuyện căng hơn.
- Gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111: miễn phí, trực 24/7, nhận cả cuộc gọi về bắt nạt trên mạng. Nếu bị đe dọa tính mạng, báo ngay công an qua số 113.
Nếu nhìn thấy bạn mình bị bully, đừng đứng ngoài cười theo. Ngồi cạnh bạn, không chia sẻ ảnh chế, báo cho thầy cô cũng là cách giúp. Và nếu cảm giác buồn bã, sợ đến trường, mất ngủ kéo dài sau chuyện bị bắt nạt, hãy nhờ bố mẹ đưa đến gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Tìm người giúp không có nghĩa là mình yếu đuối.
Bully, cyberbully và những câu hỏi liên quan
Bully nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Bully nghĩa là bắt nạt, ăn hiếp, dọa nạt người yếu thế hơn. Dùng như danh từ thì chỉ kẻ bắt nạt.
Bị bully là gì?
Là bị người khác (một người hay một nhóm) bắt nạt nhiều lần: chế giễu, cô lập, đe dọa hay xúc phạm, cả ngoài đời lẫn trên mạng.
Cyberbully là gì?
Cyberbully là bắt nạt trên không gian mạng: bình luận ác ý, nhắn tin đe dọa, tung ảnh hoặc tin sai về ai đó. Vì nội dung trên mạng lan nhanh và khó xóa hẳn, kiểu bắt nạt này có thể theo người bị hại rất lâu.
Bully khác bạo lực học đường thế nào?
Bạo lực học đường là khái niệm rộng, gồm mọi hành vi gây tổn hại về thể chất, tinh thần xảy ra trong trường. Bully nhấn vào sự lặp lại và chênh lệch sức mạnh, có thể xảy ra ở trường, ở nhà hay trên mạng.
Bắt nạt là gì?
Theo từ điển, bắt nạt là cậy thế mạnh để dọa dẫm, ức hiếp, làm cho người yếu hơn phải sợ, như trong câu ma cũ bắt nạt ma mới. Tiếng Anh gọi hành vi này là bullying, người làm là bully. Một lần cãi nhau giữa hai bạn ngang sức chưa phải bắt nạt; khi có sự chênh lệch và việc chèn ép lặp đi lặp lại thì mới đúng nghĩa.