Baka là từ tiếng Nhật (viết ばか, バカ hoặc 馬鹿) có nghĩa là ngốc, đồ ngốc, ngớ ngẩn. Đây là từ chê người thông dụng nhất trong tiếng Nhật, nặng hay nhẹ tùy giọng nói và người nghe. Người Việt biết “baka nghĩa là gì” phần lớn nhờ anime, nơi nhân vật hét “Baka!” khi vừa giận vừa ngượng.
| Nghĩa ngắn | Ngốc, đồ ngốc; ngớ ngẩn, dại dột |
| Gốc từ | Tiếng Nhật; chữ 馬鹿 (ngựa + hươu) chỉ dùng để ghi âm |
| Loại từ | Danh từ và tính từ (đồ ngốc / ngốc nghếch) |
| Sắc thái | Từ trêu đùa thân mật đến xúc phạm, tùy ngữ cảnh |
Con ngựa, con hươu và chữ baka
Nhìn chữ Hán 馬鹿, người biết chữ sẽ đọc ra “mã lộc”: ngựa và hươu. Thật ra người Nhật mượn hai chữ này chỉ để ghi âm ba-ka, kiểu viết mà tiếng Nhật gọi là ateji. Trước đây từ này còn được ghi bằng vài cặp chữ khác, đủ thấy nghĩa của từng chữ không quan trọng.
Dù vậy, cặp ngựa và hươu vẫn sinh ra một giả thuyết rất được ưa kể. Sử sách Trung Hoa chép chuyện Triệu Cao đời Tần dắt một con hươu vào triều, nói với vua đó là ngựa, rồi xem quan nào dám cãi để trừ khử. Từ đó có thành ngữ chỉ lộc vi mã (指鹿為馬), chỉ hươu bảo ngựa, tức cố ý đổi trắng thay đen. Có người cho rằng baka bắt nguồn từ đây.
Các nhà ngôn ngữ chưa ngã ngũ chuyện này. Bên cạnh thuyết “chỉ hươu bảo ngựa” còn thuyết cho rằng từ đến từ tiếng Phạn qua kinh sách nhà Phật. Cách nói an toàn nhất: nguồn gốc của baka chưa rõ chắc, chuyện con hươu chỉ là một cách giải thích dễ nhớ.
Ngốc, dại, mê: những lớp nghĩa của baka
Nghĩa chính của baka là ngốc, kém hiểu biết hoặc làm điều dại dột. Nhưng trong tiếng Nhật, từ này có mấy lối dùng mà người Việt ít để ý:
- Chê, mắng: gọi ai đó là baka là nói người ấy ngốc. Với người lạ, cấp trên hay người lớn tuổi, đây là câu xúc phạm.
- Trêu thân mật: giữa bạn thân, người yêu, baka có thể chỉ như “đồ ngốc này” của tiếng Việt, nghe còn có phần âu yếm.
- Mê một thứ đến mức “khùng”: ghép sau danh từ, như oya-baka (cha mẹ cưng con quá mức) hay người “baka” vì âm nhạc, vì bóng đá.
- Hỏng, mất tác dụng: nói về đồ vật, như cái vòi nước bị hỏng, vặn mãi không khóa được.
Thêm nữa, mức nặng nhẹ khác theo vùng. Ở vùng Kanto (quanh Tokyo), baka là câu mắng khá thông thường; ở vùng Kansai (Osaka, Kyoto), người ta quen dùng aho, và nghe baka lại thấy gắt hơn.
Baka đứng cạnh aho, bakayaro và chữ ngốc tiếng Việt
| Từ | Nghĩa | Mức độ |
|---|---|---|
| Baka (バカ) | Ngốc, đồ ngốc | Nhẹ đến vừa, tùy giọng và vùng |
| Aho (アホ) | Ngốc, khờ (quen dùng ở Kansai) | Ở Kansai là câu mắng quen miệng, nhẹ hơn baka |
| Bakayarō (バカ野郎) | Thằng ngốc (giọng hằn học) | Nặng, hằn học; không nên dùng |
| Ngốc, khờ (tiếng Việt) | Thiếu khôn, chậm hiểu | Nhẹ, nhiều khi trìu mến |
Tiếng Việt cũng có cả một họ chữ chê người kém nhanh nhạy với độ nặng khác nhau; bài phân biệt tồ với khờ, ngố sắp xếp khá rõ.
Baka trong anime và trong chat của người Việt
Hình ảnh quen nhất là nhân vật nữ đỏ mặt, quay đi và hét “Baka!” với cậu bạn vừa làm điều tốt cho mình. Đó là kiểu tính cách mà fan gọi là tsundere, ngoài lạnh trong ấm; xem thêm ở bài các kiểu nhân vật dere trong anime. Từ màn ảnh, baka đi vào câu chat của dân mê văn hóa Nhật:
- Quên mang áo mưa nữa hả, baka! (trêu bạn thân)
- Nó lại xem anime tới 3 giờ sáng, đúng là baka anime. (mê quá mức)
- Baka baka baka, sao giờ mới nói! (lặp lại để làm nũng, kiểu nhân vật hoạt hình)
- Cái meme con mèo ghi chữ baka dễ thương xỉu. (bình luận ảnh chế)
Trong nhóm bạn quen đùa thì không sao. Nhưng đừng gõ baka với thầy cô, khách hàng hay người mới quen: người hiểu tiếng Nhật sẽ nghe ra một câu chê, còn người không hiểu thì thấy khó chịu vì không biết mình bị gọi là gì. Viết bài hay nói chuyện nghiêm túc, cứ dùng tiếng Việt: ngốc, dại dột, hậu đậu.
Những người hay nói baka trên mạng thường cũng là dân xem anime, đọc manga lâu năm; tiếng Việt có tên gọi riêng cho họ, giải thích ở bài otaku và người hâm mộ văn hóa Nhật.
Một từ lóng Nhật khác cũng hay bật ra trong anime là từ lóng yabai, lúc thì kêu nguy, lúc lại để khen hết lời.
Cùng hay vang lên trong anime là tiếng kêu “dừng lại” của nhân vật; yamete là gì phân biệt yamete, yamero và yamete kudasai.
Đi cùng tiếng baka lúc vừa giận vừa ngượng thường là tiếng doki doki, tiếng tim đập thình thịch mà nhân vật anime hay thốt ra khi đứng trước người mình thích.
Baka qua lời fan anime và người học tiếng Nhật
Baka là gì trong tiếng Nhật?
Là từ chỉ người ngốc hoặc hành động ngớ ngẩn, viết bằng hiragana ばか, katakana バカ hoặc chữ Hán 馬鹿. Đây là từ chê người phổ biến nhất trong tiếng Nhật.
Baka có phải từ chửi tục không?
Không phải từ tục. Baka gần với “đồ ngốc” của tiếng Việt: giữa bạn bè có thể là trêu đùa, nhưng nói với người lạ hay người trên thì là thiếu lịch sự. Dạng bakayarō thì nặng hơn hẳn.
Baka baka là gì?
Là lặp lại từ baka để nhấn mạnh hoặc làm nũng, kiểu “ngốc, ngốc quá đi”. Cách nói này gặp nhiều trong anime và ảnh chế.
Vì sao baka viết bằng chữ ngựa và hươu?
Vì người Nhật mượn chữ Hán 馬 (ngựa, đọc ba) và 鹿 (hươu, đọc ka) để ghi âm. Giả thuyết gắn với tích “chỉ hươu bảo ngựa” của Triệu Cao rất phổ biến nhưng chưa được giới nghiên cứu xác nhận.