Hậu đậu là tính từ khẩu ngữ chỉ người vụng về, lóng ngóng, hay làm rơi, làm đổ, va chỗ này vấp chỗ kia. Hậu đậu nghĩa là gì trong lời nói thường ngày? Phần lớn là một lời trêu nhẹ, kiểu “con bé hậu đậu lại đánh vỡ cái bát”, hơn là một lời chê nặng nề.
| Nghĩa ngắn | Vụng về, lóng ngóng, hay làm rơi vỡ đồ |
| Loại từ | Tính từ, dùng trong khẩu ngữ |
| Sắc thái | Trêu đùa, chê nhẹ; nói với người thân thì nghe gần gũi |
| Tiếng Anh | clumsy, đôi khi awkward |
Hậu đậu là vụng kiểu nào?
Cái vụng của người hậu đậu nằm ở tay chân và ở sự lơ đễnh trong từng cử động nhỏ. Cầm cốc nước thì sóng sánh ra bàn, bước qua cửa thì va vai vào khung, mở hộp sữa thì sữa bắn lên áo. Không phải họ không biết làm; họ biết, nhưng cơ thể cứ “lệch nhịp” một chút so với ý muốn.
Từ điển song ngữ dịch hậu đậu là clumsy và awkward, còn Wiktionary tiếng Việt xếp hậu đậu đứng cạnh bất cẩn trong nhóm từ gần nghĩa với vụng về. Vài câu cho thấy chữ này đi với ngữ cảnh nào:
- Mới bưng mâm cơm lên đã vấp chân vào bậc cửa, đúng là hậu đậu hết chỗ nói.
- Em hậu đậu lắm, nên đi lớp nấu ăn chỉ dám xin việc rửa rau.
- Cái điện thoại thứ ba trong năm vỡ màn hình, chủ nhân hậu đậu tự nhận lỗi.
- Nhân vật cô nàng hậu đậu đâm sầm vào anh chàng ở đầu phim là chi tiết quen thuộc của phim tình cảm hài.
Hai chữ hậu, đậu từ đâu mà ra?
Nhìn mặt chữ, nhiều người đoán đây là từ Hán Việt: hậu là sau, đậu là đỗ, hoặc đậu là tên một bệnh. Từ đó sinh ra vài cách giải thích nghe rất có lý trên mạng. Có điều, các từ điển chúng tôi tra đều không ghi gốc Hán cho hậu đậu, và chưa nguồn đáng tin nào xác nhận những cách giải nghĩa theo mặt chữ ấy. Cách hiểu an toàn nhất: đây là một từ khẩu ngữ của tiếng Việt, nghĩa của nó đến từ cách người ta dùng chứ không cộng từ nghĩa hai chữ.
Chuyện này cũng nhắc một điều hay quên khi học từ: thấy hai âm tiết giống Hán Việt chưa chắc là Hán Việt. Muốn chiết tự phải có chữ Hán trong từ điển, không thì dễ “đoán ra” một câu chuyện đẹp mà sai.
Hậu đậu, vụng về hay cẩu thả?
Ba từ này hay bị đánh đồng, nhưng mỗi từ nhìn vào một chỗ khác. Hậu đậu hẹp nhất: chủ yếu nói tay chân lóng ngóng, hay gây đổ vỡ. Chữ vụng về với hai nét nghĩa rộng hơn, bao cả cái vụng trong lời ăn tiếng nói, như một lời xin lỗi vụng về. Cẩu thả lại là chuyện thái độ: làm qua loa, không chịu để tâm. Người hậu đậu có khi rất cẩn thận mà vẫn làm rơi; người cẩu thả thì tay có thể khéo, chỉ là không chịu cố.
Đứng gần hậu đậu còn có lóng ngóng (cử động lúng túng, không thạo), lóng nga lóng ngóng, hấp tấp (vội quá nên hỏng). Ở phía trái nghĩa là khéo tay, khéo léo, nhanh nhẹn, gọn gàng. Một mẹo nhỏ để chọn từ: nếu có tiếng đồ vật rơi trong câu chuyện thì hậu đậu thường là chữ đúng nhất.
Nói ai đó hậu đậu sao cho khỏi mất lòng
Vì là khẩu ngữ, hậu đậu hợp với lời nói thân mật, tin nhắn, bài viết vui. Trong văn bản trang trọng hay bài văn nghị luận, nên thay bằng “vụng về”, “thiếu cẩn thận” hoặc tả thẳng hành động. Gọi bạn thân là “đồ hậu đậu” thì nghe như trêu yêu, còn phán câu ấy với đồng nghiệp mới quen giữa cuộc họp thì dễ thành chê bai.
Cũng nên phân biệt cái hậu đậu đời thường với chuyện trẻ con mải chơi chạy nhảy va quệt; trẻ hiếu động, thích chạy nhảy làm đổ đồ vì nhanh quá, còn người hậu đậu thì làm đổ cả khi đang đi chậm. Câu dễ dùng lệch nhất là gán chữ hậu đậu cho một lần sơ suất duy nhất: làm rơi một cái chén chưa đủ để thành hậu đậu, phải là chuyện lặp đi lặp lại đến mức cả nhà quen.
Chuyện làm rơi cốc, vỡ bát và chữ hậu đậu
Người hậu đậu là người như thế nào?
Là người hay làm rơi, làm đổ, va chạm đồ vật dù không cố ý, cử động thiếu gọn gàng. Thường đó chỉ là một nét tính cách đời thường, nhiều người hậu đậu lại rất giỏi những việc cần đầu óc.
Hậu đậu tiếng Anh là gì?
Từ tương ứng sát nhất là clumsy, ví dụ I’m so clumsy (Mình hậu đậu quá). Với tình huống gượng gạo, lúng túng trong giao tiếp thì người Anh dùng awkward.
Hậu đậu có phải từ Hán Việt không?
Các từ điển không ghi chữ Hán nào cho từ này. Những cách giải thích “hậu là sau, đậu là đỗ” chỉ là phỏng đoán theo mặt chữ, chưa có căn cứ.
Viết hậu đậu hay hậu đẫu?
Viết đúng là hậu đậu, cả hai chữ đều mang dấu nặng. “Hậu đẫu” hay “hậu dậu” là gõ nhầm.