Xao nhãng là không để tâm, không dồn sức vào việc chính mình phải làm vì bị những thứ khác lôi cuốn đi. Mải xem video đến quên ôn bài, mải chơi mà bỏ bê việc nhà đều là xao nhãng. Từ này cùng nghĩa với sao nhãng, xao lãng; sự xao nhãng là danh từ hóa của nó, dùng khi nói về trạng thái chung.
| Nghĩa ngắn | Lơ là việc chính vì bị cái khác kéo sự chú ý |
| Loại từ | Động từ: xao nhãng việc học, xao nhãng nhiệm vụ |
| Cách viết khác | Sao nhãng (thông dụng hơn), xao lãng, sao lãng |
| Gần nghĩa | Lơ là, chểnh mảng, phân tâm |
| Trái nghĩa | Chuyên tâm, chú tâm, tập trung |
Xao nhãng: khi tâm trí bị kéo đi
Mục từ trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học giảng sao nhãng là không để tâm, không dồn công sức vào công việc chính phải làm, do bị lôi cuốn vào những cái khác. Ví dụ đi kèm rất gần học trò: sao nhãng việc học hành. Ở mục xao nhãng, từ điển ghi “từ cũ, ít dùng” rồi dẫn về sao nhãng; Wiktionary tiếng Việt cũng ghi xao nhãng là “như xao lãng”. Nói cách khác, hai cách viết chỉ một nghĩa.
Cái lõi của từ nằm ở hai vế: có một việc chính, và có một sức kéo từ bên ngoài. Thiếu vế nào cũng không còn là xao nhãng. Ngồi thẫn thờ không có việc gì để làm thì không gọi là xao nhãng; đang trực ca mà ngồi đọc truyện thì đúng là xao nhãng nhiệm vụ.
- Từ ngày có điện thoại riêng, em xao nhãng việc học thấy rõ.
- Người lái xe chỉ xao nhãng vài giây để đọc tin nhắn cũng đủ gây tai nạn.
- Bận rộn đến đâu cũng đừng xao nhãng sức khỏe của bố mẹ.
Giữa sao nhãng và xao nhãng, từ điển xếp sao nhãng làm mục chính, và đó cũng là cách viết phổ biến trên báo chí. Ai cần chọn một cách viết cho bài văn có thể xem bài sao nhãng hay xao nhãng.
Viết về sự xao nhãng của tuổi học trò
Đề nghị luận về việc học sinh mất tập trung, mải điện thoại, đang là dạng đề hay gặp. Khi viết, có thể xoay quanh mấy ý:
- Hiểu đúng: xao nhãng không phải lười bẩm sinh, mà là để cái hấp dẫn trước mắt chen ngang việc quan trọng.
- Những sức kéo thường gặp: thông báo điện thoại, game, video ngắn, nhóm chat, cả chuyện tình cảm tuổi mới lớn.
- Hậu quả: kiến thức hổng dần, bài tập dồn lại, chất lượng công việc giảm; với người lái xe thì có thể nguy hiểm tính mạng.
- Cách khắc phục: tắt thông báo khi học, chia giờ học thành từng quãng ngắn, đặt mục tiêu rõ cho mỗi buổi.
Muốn phần lập luận chặt hơn, nên đọc thêm về mặt ngược lại của từ này ở bài dồn tâm trí vào một việc. Khi sức kéo của mạng đã thành thói quen khó bỏ, nó gần với chuyện dấu hiệu nghiện mạng xã hội, một chủ đề nghị luận khác.
Lơ là, lơ đãng, chểnh mảng hay xao nhãng?
| Từ | Điểm nhấn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Xao nhãng | Bị cái khác lôi đi nên bỏ bê việc chính | Xao nhãng việc ôn thi vì mải chơi |
| Lơ là | Thiếu chú ý, kém cẩn thận, không nhất thiết có cái gì kéo đi | Lơ là việc khóa cửa |
| Lơ đãng | Tâm trí để đâu đâu, không chú ý xung quanh; hay dùng như tính từ | Ánh mắt lơ đãng nhìn ra cửa sổ |
| Chểnh mảng | Làm không đều, bỏ dở, thiếu chăm chỉ trong một thời gian | Chểnh mảng việc tập đàn cả tháng |
| Phân tâm | Tâm trí bị chia ra nhiều hướng cùng lúc | Tiếng ồn làm tôi phân tâm |
Một mẹo nhớ: xao nhãng và chểnh mảng luôn có tân ngữ là một việc (xao nhãng việc học); lơ đãng thì thường không cần. Viết “em hay lơ đãng việc học” nghe lạ tai, còn “em hay xao nhãng việc học” thì tự nhiên.
Phía ngược với lơ là là thái độ nghiêm túc, nghiêm chỉnh, được xếp theo từng sắc thái ở nhóm từ cùng nghĩa với nghiêm túc.
Tâm trí xao nhãng đối lập với lúc ngồi lắng nghe; các chữ làm ngơ, phớt lờ, bỏ ngoài tai được đặt cạnh nhau trong những chữ gần nghĩa với lắng nghe.
Xao nhãng trong lớp học và trong tiếng Anh
Xao nhãng và sao nhãng có khác nghĩa không?
Không. Hai cách viết cùng chỉ một nghĩa; từ điển chọn sao nhãng làm mục chính và ghi xao nhãng là cách viết cũ, ít dùng hơn.
Xao lãng là gì?
Cũng là một biến thể cùng nghĩa, từ điển ghi là ít dùng. Bốn cách viết sao nhãng, xao nhãng, sao lãng, xao lãng đều nói về việc lơ là việc chính vì bị cái khác cuốn đi.
Xao nhãng tiếng Anh là gì?
Khi nói tâm trí bị kéo đi, tiếng Anh dùng distracted (be distracted from studying). Khi nói bỏ bê một việc, dùng neglect (neglect one’s studies).
Làm sao để bớt xao nhãng khi học?
Để điện thoại xa bàn học, tắt thông báo, học theo từng quãng 25–30 phút rồi nghỉ ngắn. Ghi trước mục tiêu của buổi học giúp đầu óc biết mình cần quay về đâu mỗi khi bị kéo đi.