Tập trung là dồn về một chỗ, một điểm, hoặc dồn sức lực và sự chú ý vào một việc. Câu “cả lớp tập trung dưới sân trường” dùng nghĩa thứ nhất; câu “con ngồi yên mà tập trung làm bài” dùng nghĩa thứ hai. Khi nói sự tập trung hay than mất tập trung, người ta gần như luôn nghĩ tới nghĩa sau.
| Nghĩa ngắn | Dồn vào một chỗ; dồn sức, dồn chú ý vào một việc |
| Gốc từ | Hán Việt 集中: tập (họp lại, đậu lại) + trung (giữa) |
| Loại từ | Động từ; cũng dùng như tính từ (dân cư tập trung, đầu óc thiếu tập trung) |
| Trái nghĩa | Phân tán, giải tán, xao nhãng, lơ đãng |
| Tiếng Anh | concentrate, focus |
Tập trung: đàn chim đậu về một cành
Chữ tập (集) có một hình ảnh rất đẹp. Phía trên là chữ 隹, chỉ loài chim; phía dưới là chữ 木, cái cây. Nghĩa cổ nhất của nó là chim đậu: Thiều Chửu giảng đàn chim đậu trên cây, hay chim đang bay mà sà xuống, đều gọi là tập. Từ chỗ chim bay về đậu chung một cây, chữ này chuyển sang nghĩa họp lại, góp lại. Ta còn gặp nó trong tập hợp, tụ tập, triệu tập, và cả thi tập, tuyển tập, tức là nhiều bài gom lại thành một cuốn.
Chữ trung (中) là ở giữa, như trong trung tâm, trung điểm, trung thu. Ghép hai chữ, tập trung là gom cả về giữa, về một mối. Người học có thể nhớ bằng hình ảnh ấy: những ý nghĩ đang bay tán loạn được gọi về đậu chung một cành.
Cũng vì chữ trung ở đây mang nghĩa “giữa” nên viết tập chung là sai. Cách nhớ và các ví dụ có ở bài tập trung hay tập chung.
Gom người, gom sức, gom đầu óc
Các từ điển tiếng Việt thường tách tập trung thành hai nét nghĩa chính, cộng thêm một cách dùng như tính từ.
- Dồn vào một chỗ, một điểm. Người, vật, lực lượng từ nhiều nơi kéo về một nơi. Bảy giờ sáng, đoàn tham quan tập trung ở cổng trường. Mẹ tập trung hết quần áo cũ vào một thùng để đem đi quyên góp.
- Dồn sức hoạt động, hướng mọi việc vào một mục tiêu. Tháng cuối trước kì thi, em tập trung ôn hai môn còn yếu. Xã đang tập trung sửa con đường bị lở sau mùa mưa. Nghĩa “tập trung tư tưởng”, “tập trung suy nghĩ” cũng nằm ở đây.
- Dùng như tính từ: có nhiều ở một nơi, hoặc đầu óc đang dồn vào một việc. Dân cư tập trung ở ven sông. Hôm nay đầu óc thằng bé không được tập trung.
Khi thêm chữ “sự” phía trước, ta có danh từ sự tập trung, gần như luôn chỉ khả năng giữ chú ý lâu vào một việc. Còn mất tập trung là trạng thái ngược lại: mắt nhìn trang sách mà đầu óc ở chỗ khác.
Tập kết, tụ tập hay chuyên tâm: chọn chữ nào?
| Từ | Khác tập trung ở chỗ | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tập kết | Đưa người, xe, hàng về một điểm theo kế hoạch, giọng hành chính | Bãi tập kết vật liệu xây dựng |
| Tụ tập | Nhiều người tự tụ lại, thường không có tổ chức; hay mang ý chê | Tụ tập trước cổng trường sau giờ tan học |
| Chuyên tâm, chú tâm | Chỉ nói về lòng, về tâm trí; không dùng cho đồ vật hay đám đông | Chuyên tâm luyện chữ suốt mùa hè |
| Phân tán | Trái nghĩa ở cả hai nét: tản ra nhiều nơi, chia sức cho nhiều việc | Học dàn trải quá nên sức bị phân tán |
| Xao nhãng, lơ đãng | Trái nghĩa với nét “dồn chú ý” | Vừa học vừa lướt điện thoại nên xao nhãng |
Một mẹo nhỏ: nếu thay được bằng “gom về” thì đó là nghĩa thứ nhất; nếu thay được bằng “dồn tâm trí vào” thì là nghĩa thứ hai. Câu “tập trung lại đây” thuộc loại đầu, “tập trung vào bài” thuộc loại sau.
Tập trung là một trong những từ đối lại với tính hay quên, đặt cạnh chăm chú, chú tâm trong những từ đối lập với đãng trí.
Viết đoạn nghị luận về sự tập trung khi học
Đề “Ý nghĩa của sự tập trung trong học tập” khá quen ở cấp THCS. Có thể dựng bài theo bốn bước:
- Giải thích: tập trung là giữ tâm trí ở một việc trong một quãng đủ dài, không để những thứ xung quanh kéo đi.
- Biểu hiện: đọc trọn một trang mà không phải đọc lại; ghi chép theo lời thầy cô thay vì chép nguyên văn bảng; làm xong một bài rồi mới mở tin nhắn.
- Vì sao cần: cùng một tiếng đồng hồ, người tập trung hiểu sâu hơn và nhớ lâu hơn người vừa học vừa làm việc khác.
- Cách rèn: chia thời gian thành từng quãng ngắn, như cách chia giờ học theo kiểu Pomodoro; cất điện thoại ra xa bàn học.
Giới trẻ trên mạng còn có một cách gọi riêng cho lúc dồn hết đầu óc vào việc, xem ở bài trạng thái lock in của dân mạng. Còn một chi tiết đáng ghi vào bài văn: chữ tập vốn tả chim đậu. Con chim đã đậu thì cánh khép lại, không vừa đậu vừa bay; tập trung cũng vậy, một lúc chỉ nên đậu ở một việc.
Tập trung trong lớp học, trên mạng và trong tiếng Anh
Tập trung tiếng Anh là gì?
Với nghĩa dồn chú ý, tiếng Anh dùng concentrate hoặc focus (danh từ: concentration, focus). Với nghĩa gom người về một chỗ, câu “tập trung ở cổng trường” thường dịch là gather hoặc assemble at the school gate.
Mất tập trung là gì?
Là không giữ được sự chú ý vào việc đang làm: đọc mà không hiểu, nghe mà không nhớ, cứ vài phút lại nghĩ sang chuyện khác. Thiếu ngủ, ồn ào, điện thoại báo tin liên tục là những lý do quen thuộc.
Sự tập trung và sự chú ý có giống nhau không?
Gần nhau nhưng không trùng. Chú ý là hướng giác quan, tâm trí vào một thứ, có thể chỉ trong chốc lát. Tập trung là giữ sự chú ý ấy lâu và gạt bỏ những thứ khác.
“Tập trung cao độ” dùng khi nào?
Dùng khi muốn nhấn mạnh mức chú ý rất cao, gần như không để ý gì xung quanh, ví dụ lúc giải bài toán khó, lúc vận động viên chuẩn bị đá phạt đền. Không nên dùng cho việc nhẹ nhàng, nghe sẽ quá lời.