Nghiện mạng xã hội là cách gọi tình trạng dùng Facebook, TikTok, Instagram, Zalo… quá mức tới mất kiểm soát: biết nên dừng mà không dừng được, và thời gian lướt mạng bắt đầu ăn vào giấc ngủ, việc học, các mối quan hệ ngoài đời. Đây là khái niệm quen thuộc trong đời sống và báo chí, còn giới y khoa hiện chưa xếp nó thành một chẩn đoán chính thức.
| Nghĩa ngắn | Dùng mạng xã hội quá mức, khó tự kiểm soát, gây ảnh hưởng tới đời sống |
| Tên gọi khác | Lệ thuộc mạng xã hội; tiếng Anh: social media addiction, problematic social media use |
| Thuộc nhóm | Thường được bàn như một dạng “nghiện hành vi”, giống nghiện mua sắm |
| Lưu ý | Chưa có trong danh mục chẩn đoán DSM-5 và ICD-11 |
Nghiện mạng xã hội bắt đầu từ đâu?
Không ai bị gọi là nghiện chỉ vì ngày nào cũng mở TikTok. Thước đo không nằm ở số giờ mà ở hai câu: mình còn tự quyết được lúc nào thì tắt không, và việc dùng ấy có đang làm hỏng chuyện gì khác không. Một người làm truyền thông có thể ngồi trên Facebook tám tiếng vì công việc; một học sinh hứa “lướt mười phút” rồi ngẩng lên đã một giờ sáng mới là người đáng lo.
Các trang sức khỏe tiếng Việt như Hello Bacsi xếp đây vào nhóm nghiện hành vi: không có chất gây nghiện nào đi vào cơ thể, nhưng hành vi lặp lại theo kiểu cưỡng ép. Trong khi đó các tổng quan nghiên cứu quốc tế lưu ý rằng cả DSM-5 lẫn ICD-11 đều chưa có mục chẩn đoán riêng cho nó. Vì vậy các nhà nghiên cứu thường gọi thận trọng hơn là “sử dụng mạng xã hội có vấn đề”. Khác với chứng mê trò chơi điện tử đến bỏ bê việc học, vốn đã có tên trong ICD-11, nghiện mạng xã hội vẫn đang là khái niệm còn tranh luận.
Sáu dấu hiệu đáng để ý
Những dấu hiệu sau được nhắc nhiều trong các thang đo nghiên cứu. Chúng giúp tự nhìn lại thói quen của mình, không phải công cụ để tự chẩn đoán:
- Luôn lởn vởn trong đầu. Đang học cũng nghĩ tới bài đăng vừa rồi có ai thả tim chưa.
- Dùng để đổi tâm trạng. Buồn, chán, căng thẳng là mở điện thoại, như một cách trốn.
- Cần nhiều hơn mới thấy đủ. Mười phút ngày xưa giờ thành vài tiếng.
- Bứt rứt khi không có mạng. Hết pin, mất sóng là cáu, thấy trống trải.
- Va chạm với đời thật. Điểm số tụt, cãi nhau với bố mẹ vì điện thoại, ngủ không đủ.
- Bớt rồi lại quay về. Xóa ứng dụng, cài lại sau hai hôm.
Gật đầu với một hai ý là chuyện thường gặp. Thấy mình trong gần hết danh sách, kéo dài nhiều tháng, thì đã đến lúc nghiêm túc điều chỉnh.
Vì sao ngón tay cứ tự mở ứng dụng?
Một phần câu trả lời nằm ở cách các ứng dụng được thiết kế. Mỗi lượt thích, bình luận, tin nhắn mới là một phần thưởng nhỏ không đoán trước được, và não người rất nhạy với kiểu thưởng ấy. Thêm vào đó là bảng tin cuộn không có đáy, video tự phát nối tiếp, chấm đỏ thông báo nhấp nháy: không có điểm dừng tự nhiên nào để ta đặt máy xuống.
Phần còn lại nằm ở người dùng. Tuổi mới lớn rất để ý chuyện được bạn bè chấp nhận, nên sợ lỡ một cuộc trò chuyện của nhóm; đó chính là tâm lý sợ bị bỏ ra ngoài cuộc. Người đang cô đơn hay buồn bã dễ tìm tới mạng để khuây khỏa, rồi càng lướt càng thấy người khác sống vui hơn mình, càng buồn lại càng lướt.
Tác động dễ thấy nhất là giấc ngủ và sự tập trung. Về sức khỏe tinh thần, khuyến cáo năm 2023 của Tổng Y sĩ Hoa Kỳ dẫn một nghiên cứu: thiếu niên dùng mạng xã hội hơn ba giờ mỗi ngày có nguy cơ gặp triệu chứng trầm cảm, lo âu cao gấp đôi. Đó là mối liên hệ thống kê chứ chưa chứng minh mạng xã hội là nguyên nhân, nhưng đủ để không coi nhẹ.
Mê lướt mạng, sống ảo và nghiện: đặt cạnh nhau
| Khái niệm | Cốt lõi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Dùng nhiều | Thời gian lớn nhưng vẫn tự kiểm soát, không ảnh hưởng việc chính | Lướt mạng buổi tối sau khi xong bài tập |
| Sống ảo | Dựng hình ảnh đẹp hơn thật để được chú ý | Chụp hai chục tấm mới chọn được một tấm đăng |
| Brainrot | Cảm giác đầu óc mụ đi vì nội dung ngắn, vô bổ | Xem video vô nghĩa liền mấy tiếng |
| Nghiện mạng xã hội | Mất kiểm soát, bỏ không được dù biết đang bị ảnh hưởng | Thức tới sáng lướt TikTok trước hôm thi |
Ba khái niệm sau có thể chồng lên nhau. Một người sống ảo để đổi lấy lượt thích dễ bị cuốn vào việc canh điện thoại hơn người chỉ lướt xem tin. Nếu việc dùng mạng đã khiến mất ngủ kéo dài, bỏ bê học hành, hoặc đi kèm buồn bã, lo âu suốt nhiều tuần, hãy nói với người thân và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được hỗ trợ đúng cách.
Một phép thử đơn giản: để điện thoại ở phòng khác suốt một buổi tối và đếm xem mình với tay tìm nó bao nhiêu lần. Con số ấy thường nói thật hơn mọi bảng câu hỏi.
Giới trẻ còn tự nhận mình là tiktok-holic hay shopaholic cho vui; đuôi -holic trong tiếng lóng cho biết vì sao cách nói ấy nhẹ hơn chữ nghiện.
Nghiện mạng xã hội ở tuổi học trò
Dùng mạng xã hội bao nhiêu giờ một ngày là nghiện?
Không có con số ranh giới. Điều quyết định là mức mất kiểm soát và tác hại lên giấc ngủ, việc học, các mối quan hệ. Tuy vậy, mốc khoảng ba giờ mỗi ngày ở tuổi thiếu niên đã được nhiều nghiên cứu xem là đáng chú ý.
Nghiện mạng xã hội có phải là bệnh không?
Hiện chưa phải một chẩn đoán chính thức trong DSM-5 hay ICD-11. Dù vậy, khi nó gây hại rõ rệt hoặc đi cùng lo âu, trầm cảm thì nên được chuyên gia đánh giá, thay vì tự dán nhãn cho mình.
Tác hại của nghiện mạng xã hội là gì?
Hay gặp nhất là thiếu ngủ, khó tập trung, kết quả học tập giảm, hay so sánh bản thân với người khác và ít gặp gỡ ngoài đời. Ở người trẻ, dùng quá nhiều còn gắn với nguy cơ lo âu, buồn chán cao hơn.
Làm sao để bớt dùng mạng xã hội?
Bắt đầu từ những bước nhỏ: tắt bớt thông báo, đặt giới hạn thời gian trong máy, không mang điện thoại lên giường, thay giờ lướt mạng bằng một việc cụ thể như đi bộ, đọc sách. Bớt dần dễ giữ hơn là cai đột ngột.
Lạm dụng mạng xã hội là gì, có phải là nghiện không?
Lạm dụng mạng xã hội là dùng mạng quá mức cần thiết hoặc sai mục đích, đến mức gây hại cho mình hay cho người khác. Vế thứ nhất là quá liều: thời gian lướt mạng lấn sang giấc ngủ, bữa cơm, giờ học. Vế thứ hai hay bị quên: chỉ lên mạng nửa tiếng nhưng dùng để chia sẻ tin đồn, đăng ảnh bạn khi chưa xin phép hay hùa theo một cuộc “ném đá” thì cũng là lạm dụng.
Lạm dụng chưa hẳn là nghiện. Người lạm dụng vẫn có thể tự điều chỉnh; người nghiện thì muốn dừng mà không dừng được. Tuy vậy, lạm dụng kéo dài dễ trượt sang phụ thuộc. Khi viết nghị luận về đề này, nêu đủ cả hai vế để bài không bị hẹp vào chuyện “dùng điện thoại nhiều”.
Bạn bè hay nhắc nhau bằng câu chạm cỏ, tức touch grass, một lời khuyên rời màn hình ra ngoài đi dạo cho đầu óc nhẹ nhõm.