Vụng về là không khéo léo, làm việc hoặc cư xử lúng túng nên kết quả không được như ý: cầm kéo cắt lệch, khen người mà nghe như chê. Đây là tính từ thuần Việt, dùng được cho cả tay chân lẫn lời ăn tiếng nói. Hiểu “vụng về nghĩa là gì” theo cách đơn giản nhất thì đó là thiếu cái khéo, chứ chưa hẳn là thiếu cái tâm.
| Nghĩa ngắn | Không khéo, lúng túng trong việc làm hoặc cách nói năng, cư xử |
| Loại từ | Tính từ; từ láy gốc từ “vụng” |
| Trái nghĩa | Khéo léo, khéo tay, nhanh nhẹn |
| Sắc thái | Chê nhẹ; nhiều khi kèm chút thương (“vụng về mà dễ mến”) |
Vụng về là vụng ở tay hay ở lời?
Ở cả hai. Gốc của từ là chữ vụng, mà từ điển tiếng Việt chia thành hai nét. Nét thứ nhất: không khéo trong hoạt động chân tay, nên làm ra không đẹp, không tốt, như nấu ăn rất vụng. Nét thứ hai: không biết nói năng, cư xử sao cho hợp, dễ làm người khác phật lòng, như vụng ăn vụng nói. Thêm tiếng láy “về”, ta có vụng về với nghĩa khái quát hơn: cử chỉ vụng về, nói năng vụng về.
Wiktionary tiếng Việt giảng thêm hai chữ gần: hậu đậu, bất cẩn, và dịch sang tiếng Anh là clumsy. Nói về lời nói, cách xử sự thì tiếng Anh còn dùng awkward.
Mấy câu cho thấy từ này đổi sắc thái theo ngữ cảnh:
- Lần đầu gói bánh chưng, cậu con trai vụng về buộc lạt, chiếc bánh méo xệch một góc.
- Lời xin lỗi vụng về của em khiến mẹ vừa giận vừa buồn cười.
- Anh ấy vụng về trong chuyện tình cảm, thích ai cũng chỉ biết đứng xa nhìn.
- Bàn tay còn vụng về của đứa trẻ tập viết in những nét chữ to, nghiêng ngả.
Có một chỗ dễ nhầm: vụng trong ăn vụng, nói vụng, yêu vụng nhớ thầm là một từ khác, nghĩa là lén lút, đồng nghĩa với vụng trộm. Ăn vụng không phải ăn một cách vụng về, mà là ăn khi không ai thấy.
Vụng và khéo trong lời ông bà
Ca dao đặt chữ vụng cạnh chữ khéo để nói một ý rất thực tế: cái khéo tay đáng giá hơn của mới.
Áo rách khéo vá hơn lành vụng may.
Câu này thường đi sau vế “Rượu ngon chẳng quản be sành” (có bản ghi “bất luận be sành”), và câu sau cũng có dị bản “hơn áo lành vụng may”. Chiếc áo cũ được vá khéo vẫn đẹp hơn áo lành mà đường may vụng. Ý nghĩa nghiêng về chuyện coi trọng tay nghề, nội dung hơn vẻ ngoài.
Ngoài đời, chữ vụng về cũng hay được dùng như một lời tự nhận khiêm tốn: “Em viết còn vụng về, mong thầy góp ý.” Câu ấy không hẳn là chê mình, mà là cách mở lời cho người khác chỉ bảo.
Phía khéo cũng có cả một nhóm từ: khéo tay, tinh xảo cho đôi tay, khôn khéo, tế nhị cho lời nói, được tách ra ở đồng nghĩa, trái nghĩa với khéo léo.
Hậu đậu, lóng ngóng hay lúng túng?
| Từ | Nghĩa chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Vụng về | Không khéo, nói chung cả tay chân lẫn lời nói | Cách khen vụng về |
| Hậu đậu | Hay làm rơi, làm vỡ, đụng chạm lung tung (khẩu ngữ) | Hậu đậu làm đổ cả cốc nước |
| Lóng ngóng | Tay chân lúng túng như không điều khiển được | Lóng ngóng mãi không mở được nắp hộp |
| Lúng túng | Không biết xử trí ra sao trong một tình huống | Lúng túng khi bị gọi lên bảng |
| Khéo léo (trái nghĩa) | Khéo trong cách làm hoặc cách đối xử | Bàn tay khéo léo, ăn nói khéo léo |
Vụng về là chữ rộng nhất trong nhóm; từ trái nghĩa với vụng về quen dùng nhất là khéo léo, khéo tay. Hậu đậu và lóng ngóng chủ yếu nói về tay chân; lúng túng nói về lúc không biết làm gì. Người vụng ăn nói thường đi kèm sự rụt rè, nhưng hai chuyện không phải một; chỗ khác nhau giữa ngại giao tiếp và thiếu khéo được bàn thêm ở bài tính rụt rè, e dè trước đám đông. Còn nếu cứ vì một lần làm hỏng mà nghĩ mình kém cỏi thì đó đã sang địa phận của cảm giác tự đánh giá thấp bản thân.
Câu dễ dùng sai nhất là gọi người làm hỏng việc vì cẩu thả là “vụng về”. Người vụng đã cố mà chưa khéo; người cẩu thả thì không chịu cố.
Vụng về trong bếp, trong lời khen và trong tình cảm
Vụng về nghĩa là gì khi nói về tính cách?
Khi nói về tính cách, vụng về chỉ người không giỏi bày tỏ, ứng xử thiếu tinh tế: muốn quan tâm nhưng nói ra lại cộc, muốn khen nhưng chọn sai chữ. Đó là nhận xét về cách thể hiện, không phải về tấm lòng.
Vụng về tiếng Anh là gì?
Thường dịch là clumsy (vụng tay chân, hay làm rơi vỡ). Nói về giao tiếp, tình huống gượng gạo thì dùng awkward, ví dụ an awkward apology là một lời xin lỗi vụng về.
Người vụng về có phải là người kém cỏi không?
Không. Vụng về thường là do chưa quen tay, chưa có kinh nghiệm. Nhiều người vụng ở việc này lại rất giỏi ở việc khác, và cái vụng có thể bớt dần nhờ luyện tập.
Chữ vụng trong “ăn vụng” có liên quan đến vụng về không?
Không liên quan về nghĩa. “Vụng” trong ăn vụng, yêu vụng nghĩa là lén lút; “vụng” trong vụng về nghĩa là không khéo. Hai từ chỉ trùng nhau về cách viết và cách đọc.