Văn hiến là truyền thống văn hóa lâu đời và tốt đẹp của một dân tộc, một đất nước; nghĩa gốc trong chữ Hán là sách vở điển chương cùng những bậc hiền tài của một thời. Vì thế khi nói “nghìn năm văn hiến”, người ta tự hào cả về vốn học thuật, lễ nghĩa lẫn những con người tài đức đã làm nên nó.
| Nghĩa ngắn | Truyền thống văn hóa lâu đời, tốt đẹp; gốc là sách vở và người hiền tài |
| Gốc từ | Hán Việt 文獻: văn (văn chương, điển tịch) + hiến (người hiền) |
| Loại từ | Danh từ |
| Hay đi với | nền văn hiến, nước văn hiến, nghìn năm văn hiến |
Bình Ngô đại cáo mở đầu bằng hai chữ văn hiến
Với học sinh Việt Nam, chữ văn hiến gắn với câu mở đầu đoạn hai của Bình Ngô đại cáo. Nguyên văn chữ Hán của Nguyễn Trãi là Duy ngã Đại Việt chi quốc, thực vi văn hiến chi bang, được Ngô Tất Tố dịch:
Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu.
Đặt câu này lên trước cả núi sông, bờ cõi, phong tục, Nguyễn Trãi khẳng định nước mình có tư cách một quốc gia ngang hàng: có sách vở, có lễ nghĩa, có người tài, chứ không phải miền đất “man di” như cách kẻ xâm lược vẫn gọi. Lời giải chi tiết cho cả bài cáo có trong bài soạn tác phẩm của Nguyễn Trãi cho lớp 10.
Hơn nửa thế kỷ sau, trên bia tiến sĩ ở Văn Miếu, Thân Nhân Trung viết câu nay đã thành châm ngôn: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Hai câu đứng cạnh nhau cho thấy người xưa hiểu văn hiến gắn chặt với con người có học, có đức. Ý nghĩa câu nói ấy được giảng kĩ ở bài câu nói về người tài là sinh khí của đất nước.
文獻: Khổng Tử than thiếu sách và thiếu người
Hai chữ này xuất hiện từ sách Luận ngữ. Khổng Tử nói rằng lễ nhà Hạ, nhà Ân ông còn kể được, nhưng hậu duệ của họ là nước Kỷ, nước Tống không đủ để làm chứng, vì “văn hiến không đủ”. Chu Hy khi chú giải đã tách nghĩa: văn (文) là điển tịch, sách vở; hiến (獻) là người hiền. Muốn biết về một thời đã qua, cần cả giấy tờ ghi chép lẫn những người am hiểu còn sống để kể lại.
Từ điển Thiều Chửu cũng giảng chữ hiến có nghĩa là người hiền, và văn hiến là sách vở văn chương của một đời hay của một người hiền còn lại cho đời sau biết chuyện cũ. Lưu ý chữ hiến này khác với chữ hiến trong hiến pháp (憲) dù đọc giống nhau.
Từ “sách hay, người tài” đến truyền thống văn hóa
Từ điển tiếng Việt hiện hành giảng văn hiến là truyền thống văn hóa lâu đời và tốt đẹp, với ví dụ quen thuộc đất nước nghìn năm văn hiến. Nghĩa đã mở rộng: không chỉ sách vở, người tài mà cả nếp học, lễ nghĩa, phong tục tốt được giữ qua nhiều thế hệ. Một nhà nghiên cứu từng góp ý trên báo Sài Gòn Giải Phóng rằng định nghĩa này khiến văn hiến khó tách khỏi văn hóa, và nên nhớ cái gốc “sách vở cộng hiền tài”.
Học sinh lớp 5 gặp từ này trong bài đọc Nghìn năm văn hiến: Văn Miếu Thăng Long được dựng năm 1070, khoa thi tiến sĩ đầu tiên mở năm 1075 và khoa cuối cùng năm 1919, còn ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám là 82 tấm bia khắc tên các tiến sĩ. Bài đọc dùng những con số ấy làm “chứng tích” cho văn hiến, đúng với nghĩa gốc là người tài và sách học. Câu hỏi và gợi ý trả lời có ở bài Nghìn năm văn hiến sách Tiếng Việt 5.
Đặt câu với từ văn hiến:
- Hà Nội được mệnh danh là mảnh đất văn hiến, nơi có trường đại học đầu tiên của nước ta.
- Gia phả, hương ước, sắc phong là những tư liệu quý của nền văn hiến làng xã.
Thời Bắc thuộc, chuyện chữ Hán và việc học ở Giao Chỉ hay được gắn với Sĩ Nhiếp, người được sử cũ tôn xưng là Sĩ Vương.
Văn hiến, văn hóa, văn minh, văn vật đứng cạnh nhau
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Văn hiến | Truyền thống lâu đời, thiên về giá trị tinh thần và người hiền tài | Nước văn hiến |
| Văn vật | Thiên về giá trị vật chất cụ thể: di tích, hiện vật, công trình | Đất ngàn năm văn vật |
| Văn hóa | Toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra | Văn hóa lúa nước |
| Văn minh | Trình độ phát triển ở một giai đoạn, đối lập với dã man, lạc hậu | Nền văn minh sông Hồng |
Bốn từ chung chữ văn nên rất dễ dùng lẫn. Câu ghi nhớ: văn hiến nặng về người và chữ, văn vật nặng về vật. Muốn đọc kĩ hai từ rộng hơn, xem các tầng nghĩa của chữ văn hóa và văn minh khác văn hóa ở điểm nào. Từ gần nghĩa với văn hiến còn có truyền thống, di sản; từ đối lập trong văn cổ là man di, chỉ vùng bị coi là chưa có lễ nghĩa, sách vở.
Nghìn năm văn hiến và mấy điều học trò muốn rõ
Nghìn năm văn hiến nghĩa là gì?
Là cách nói tự hào rằng đất nước có truyền thống học hành, lễ nghĩa và người tài kéo dài cả nghìn năm. Chữ “nghìn năm” ở đây mang tính ước lệ, không phải một con số đếm chính xác.
Việt Nam có bao nhiêu năm văn hiến?
Không có con số chính thức. Tùy cách hiểu văn hiến và mốc lịch sử được chọn, các nhà nghiên cứu đưa ra những con số khác nhau, nên người ta thường nói chung là “nghìn năm văn hiến” hay “mấy nghìn năm văn hiến”.
Văn hiến chi bang là gì?
Là “đất nước có văn hiến”, cách nói trong văn chữ Hán. Câu “thực vi văn hiến chi bang” trong Bình Ngô đại cáo nghĩa là thật là một nước văn hiến.
Văn hiến tiếng Anh là gì?
Không có từ tương đương hoàn toàn. Tùy ngữ cảnh có thể dịch là a long-standing cultural tradition hay civilization; “nghìn năm văn hiến” thường được dịch thoáng là a thousand years of civilization.