Văn bản là sản phẩm giao tiếp bằng ngôn ngữ, có thể chỉ một câu hoặc gồm nhiều câu, nhiều đoạn, cùng xoay quanh một chủ đề, được liên kết và sắp xếp mạch lạc để đạt một mục đích nhất định. Một câu tục ngữ, một bài thơ, một tờ đơn xin nghỉ học đều là văn bản. Bài này giải thích văn bản là gì theo cách học ở lớp 6 và lớp 10, kèm các loại văn bản trong sách mới.
| Nghĩa ngắn | Sản phẩm giao tiếp bằng ngôn ngữ (nói hoặc viết) có chủ đề, liên kết, mạch lạc |
| Dung lượng | Từ một câu (câu tục ngữ) đến cả một cuốn sách |
| Dấu hiệu nhận biết | Một chủ đề thống nhất, câu đoạn nối với nhau, có mở đầu và kết thúc, nhằm một mục đích |
| Chia theo sách mới | Văn bản văn học, văn bản nghị luận, văn bản thông tin |
| Học ở | Ngữ văn 6 (làm quen), Ngữ văn 10 chương trình cũ có bài riêng tên “Văn bản” |
Văn bản được định nghĩa thế nào trong sách Ngữ văn?
Sách Ngữ văn 10 chương trình cũ có hẳn một bài mang tên “Văn bản”. Phần ghi nhớ của bài xem văn bản là thứ con người làm ra khi dùng ngôn ngữ để trao đổi với nhau; nó dài ngắn tùy ý, từ một câu tới nhiều đoạn. Ý quan trọng nằm ở chữ “giao tiếp”: người ta tạo ra văn bản để nói với ai đó một điều gì đó, chứ không phải để xếp chữ cho đẹp.
Ngữ văn 6 chương trình cũ đi theo hướng gần giống. Văn bản được hiểu là chuỗi lời nói hoặc bài viết có chủ đề thống nhất, có liên kết, mạch lạc và dùng cách biểu đạt phù hợp để thực hiện mục đích giao tiếp. Hai cách nói ở hai lớp khác nhau về câu chữ nhưng cùng chốt ba điều: có chủ đề, có liên kết, có mục đích.
Văn bản không nhất thiết phải viết ra giấy: bài phát biểu của lớp trưởng giờ sinh hoạt cũng là văn bản nói. Ngoài đời, chữ “văn bản” còn hay dùng để chỉ giấy tờ cơ quan, một nghĩa hẹp hơn.
Năm đặc điểm giúp nhận ra một văn bản
Muốn biết một đoạn chữ có phải văn bản trọn vẹn hay chỉ là các câu rời rạc, kiểm tra lần lượt năm điểm sau.
- Có một chủ đề. Toàn bài hướng về một vấn đề. Bài văn tả mẹ mà chen ba đoạn kể chuyện đá bóng là lạc chủ đề.
- Có liên kết. Câu sau nối với câu trước bằng từ nối, từ lặp, từ thay thế (vì thế, tuy vậy, nó, ấy…). Đây là mặt hình thức.
- Mạch lạc. Các ý đi theo một trình tự hợp lí: thời gian, không gian, nguyên nhân – kết quả, chung – riêng. Đây là mặt nội dung, người đọc theo dõi được mà không bị “lạc”.
- Hoàn chỉnh về hình thức. Văn bản dài thường có nhan đề, phần mở và phần kết. Một bức thư có lời chào đầu thư và chữ kí cuối thư.
- Có mục đích giao tiếp. Để kể, để bày tỏ cảm xúc, để thuyết phục, để cung cấp thông tin hay để đề nghị một việc.
Liên kết và mạch lạc hay bị gộp làm một. Mẹo phân biệt: liên kết nhìn thấy được trên mặt chữ (các từ nối, từ thay thế), còn mạch lạc nằm ở logic của ý. Có đoạn đủ từ nối mà ý vẫn nhảy lung tung, đọc vẫn khó hiểu.
Ba nhóm văn bản trong chương trình Ngữ văn 2018
Từ năm 2018, chương trình Ngữ văn không chia bài học theo phương thức biểu đạt nữa mà theo ba loại văn bản học sinh đọc và viết. Sách Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo và Cánh diều đều xếp bài theo khung này.
| Loại | Mục đích chính | Thể loại hay gặp | Ví dụ trong SGK |
|---|---|---|---|
| Văn bản văn học | Phản ánh đời sống, gợi cảm xúc, có hư cấu và hình tượng nghệ thuật | Truyện, thơ, kịch, kí | Bài học đường đời đầu tiên, Cô bé bán diêm, Lượm |
| Văn bản nghị luận | Thuyết phục người đọc về một ý kiến, quan điểm | Nghị luận xã hội, nghị luận văn học | Tinh thần yêu nước của nhân dân ta, các bài phân tích tác phẩm |
| Văn bản thông tin | Cung cấp hiểu biết chính xác, khách quan | Thuyết minh, bản tin, hướng dẫn, văn bản thuật lại sự kiện | Vịnh Hạ Long – một kì quan, Trò chơi cướp cờ |
Văn bản thông tin là loại mới so với sách cũ. Nó thường đi kèm hình ảnh, bảng số liệu, sơ đồ, nên sách còn gọi là văn bản đa phương thức khi chữ được phối hợp với kênh hình. Đọc thử bài soạn văn bản giới thiệu vịnh Hạ Long sẽ thấy rõ cách phối hợp ấy. Ai cần nắm kĩ đặc điểm của nhóm này có thể đọc phần giải thích văn bản thông tin và các yếu tố của nó. Với nhóm thứ hai, các khái niệm luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng được gom lại trong bài nghị luận là gì và cách nhận ra một bài nghị luận.
Chia theo sách cũ: sáu kiểu văn bản và văn bản hành chính
Trước 2018, học sinh THCS học sáu kiểu văn bản ứng với sáu phương thức biểu đạt: tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh, hành chính – công vụ. Nhiều đề đọc hiểu vẫn hỏi “phương thức biểu đạt chính”, nên cách chia này chưa mất đi. Bảng mục đích, dấu hiệu từng phương thức có trong bài tổng hợp phương thức biểu đạt kèm bài luyện.
Hai cách chia không loại trừ nhau. Một truyện ngắn là văn bản văn học, nhưng bên trong vẫn dùng tự sự là chính, xen miêu tả và biểu cảm. Cách chia mới nhìn vào loại văn bản, cách chia cũ nhìn vào cách viết từng đoạn.
Văn bản hành chính là giấy tờ dùng trong quan hệ giữa người dân với cơ quan, hoặc giữa các cơ quan với nhau: đơn, biên bản, báo cáo, tờ trình, quyết định. Loại này viết theo mẫu, có quốc hiệu, tiêu ngữ, ngày tháng, chữ kí; câu chữ ngắn gọn, không dùng từ cảm xúc. Sách mới đưa vài kiểu vào phần Viết, ví dụ mẫu bản tường trình cho học sinh lớp 7 hay văn bản kiến nghị ở lớp 8.
Đặt ba văn bản cạnh nhau để thấy rõ
Sách Ngữ văn 10 cũ chọn ba ngữ liệu có độ dài rất khác nhau để học sinh nhận ra điểm chung. Ta có thể đi lại cách làm ấy.
Câu tục ngữ “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”. Chỉ một câu, nhưng đủ chủ đề (môi trường sống ảnh hưởng tới con người) và đủ mục đích (nhắc một kinh nghiệm). Hai vế đối nhau tạo liên kết. Đây là văn bản ngắn nhất học sinh từng gặp.
Một bài ca dao than thân bắt đầu bằng “Thân em…”. Vài dòng lục bát, xoay quanh số phận người phụ nữ xưa. Mục đích là bày tỏ cảm xúc, khiến người nghe thương cảm. Văn bản này thuộc nhóm văn học.
Lời kêu gọi kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh cuối năm 1946. Văn bản dài hơn, có nhan đề, có mở bài nêu lí do, thân bài nêu việc mỗi người phải làm và kết bài khẳng định quyết tâm. Mục đích là kêu gọi, thuyết phục, nên nó gần với văn nghị luận.
Dài ngắn khác hẳn, nhưng cả ba cùng một chủ đề, các phần gắn với nhau và nhắm vào người nghe cụ thể.
Thử phân loại và nhận diện văn bản
Câu 1: Tập hợp câu sau có phải là một văn bản không? “Hôm nay trời nắng. Con mèo nhà em màu vàng. Bố em làm kĩ sư.”
Đáp án: Không. Ba câu đúng ngữ pháp nhưng mỗi câu nói một chuyện, không chung chủ đề, không có từ nối hay ý nối. Thiếu tính thống nhất và mạch lạc thì chưa thành văn bản.
Câu 2: Xếp các văn bản sau vào ba nhóm của chương trình mới: bài thơ “Lượm”, bài “Vịnh Hạ Long – một kì quan thiên nhiên”, bài văn “Tinh thần yêu nước của nhân dân ta”.
Đáp án: “Lượm” là văn bản văn học (thơ). Bài về vịnh Hạ Long là văn bản thông tin, vì mục đích chính là giới thiệu hiểu biết về một địa danh. “Tinh thần yêu nước của nhân dân ta” là văn bản nghị luận, nêu ý kiến rồi dùng lí lẽ và dẫn chứng để chứng minh.
Câu 3: Một tờ “Đơn xin nghỉ học” có đủ đặc điểm của văn bản không? Thuộc loại nào?
Đáp án: Có. Đơn có chủ đề (xin nghỉ), có mục đích (đề nghị cô giáo cho phép), có bố cục từ quốc hiệu, lời kính gửi đến chữ kí. Theo cách chia cũ, đây là văn bản hành chính – công vụ.
Câu 4: Đoạn sau mắc lỗi gì? “Em rất thích đọc truyện. Vì thế, ngày mai trời có thể mưa.”
Đáp án: Lỗi mạch lạc. Từ nối “vì thế” có mặt, tức là có liên kết hình thức, nhưng giữa thích đọc truyện và trời mưa chẳng có quan hệ nguyên nhân – kết quả nào. Câu này cho thấy liên kết thôi chưa đủ.
Học sinh lớp 6 và lớp 10 hay hỏi gì về văn bản?
Văn bản là gì lớp 6, nói gọn để dễ nhớ?
Văn bản là lời nói hoặc bài viết có một chủ đề, các câu nối với nhau mạch lạc và nhằm một mục đích giao tiếp. Một câu tục ngữ cũng có thể là văn bản nếu đủ những điều đó.
Văn bản là gì lớp 10, khác gì so với lớp 6?
Lớp 10 chương trình cũ nhấn vào gốc giao tiếp của văn bản, thêm yêu cầu hoàn chỉnh về hình thức, rồi xếp văn bản theo lĩnh vực sử dụng: đời thường, văn chương, chính luận, khoa học, hành chính, báo chí. Bản chất khái niệm không đổi.
Các loại văn bản gồm những loại nào?
Theo sách mới có ba loại: văn bản văn học, văn bản nghị luận và văn bản thông tin. Theo sách cũ THCS có sáu kiểu theo phương thức biểu đạt. Ngoài trường học còn có văn bản hành chính, văn bản pháp luật, mỗi lĩnh vực một cách phân loại riêng.
Tác phẩm và văn bản khác nhau thế nào?
Mọi tác phẩm văn học đều là văn bản, nhưng không phải văn bản nào cũng là tác phẩm. Một tờ hóa đơn là văn bản, song không ai gọi nó là tác phẩm, vì nó không có giá trị nghệ thuật và không nhằm gợi cảm xúc.