Tử tế là có lòng tốt và cư xử đàng hoàng với người khác; ngoài ra từ này còn chỉ những gì tươm tất, đủ đầy, không lôi thôi, như “ăn mặc tử tế”. Hỏi “sống tử tế là gì” thì câu trả lời nằm ở việc làm hằng ngày hơn là ở định nghĩa. Thú vị là ở gốc chữ Hán, tử tế lại có nghĩa là cẩn thận, kỹ lưỡng.
| Nghĩa ngắn | Có lòng tốt khi đối xử; đàng hoàng, tươm tất |
| Gốc từ | Hán Việt 仔細: nghĩa gốc là kỹ lưỡng, cẩn thận |
| Loại từ | Tính từ; “sự tử tế” là danh từ |
| Gần nghĩa | tốt bụng, đàng hoàng, tươm tất |
| Tiếng Anh | kind, decent |
Hai nét nghĩa của tử tế trong từ điển
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) chia tử tế làm hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất: có được tương đối đầy đủ những gì cần có để được coi trọng, không sơ sài, lôi thôi hay thiếu đứng đắn; đồng nghĩa với đàng hoàng. Ví dụ: ăn mặc tử tế, được học hành tử tế, con nhà tử tế.
Nghĩa thứ hai là nghĩa ta hay nghĩ đến hơn: tỏ ra có lòng tốt trong đối xử với nhau. Ví dụ: anh ấy là người tử tế, đối xử với nhau rất tử tế.
Hai nghĩa này thật ra chung một gốc. Làm việc gì cũng cho ra đầu ra đũa, đối với người thì chu đáo, không qua loa: đó là tử tế theo cả hai nghĩa. Ví dụ: Bà cụ bán nước đầu ngõ lúc nào cũng rót cho học trò cốc trà đá đầy, lại dặn đi đường cẩn thận. Ai cũng bảo bà tử tế.
仔細: từ kỹ lưỡng đến tốt bụng
Tử tế là từ Hán Việt, viết là 仔細. Trong tiếng Hán, từ này có nghĩa là kỹ lưỡng, tỉ mỉ, cẩn thận; người Trung Quốc vẫn dùng nó khi dặn nhau “xem kỹ”, “làm cẩn thận”. Từ điển tiếng Anh Wiktionary cũng ghi tử tế là từ gốc Hán từ 仔細, còn từ Hán tương ứng mang nghĩa careful, meticulous.
Sang tiếng Việt, nghĩa đã trượt đi. Từ điển Hán Việt của Nguyễn Quốc Hùng ghi nghĩa gốc là cẩn thận từ việc nhỏ nhặt, rồi chú thêm rằng ta lại hiểu là tốt bụng, ăn ở tốt. Con đường chuyển nghĩa khá dễ hình dung: người cẩn thận với từng việc nhỏ cho người khác thường là người tốt với người ta.
Vì hai âm “tử”, “tế” có phụ âm đầu giống nhau, nhiều bạn tưởng đây là từ láy. Thực ra nó là hai chữ Hán ghép lại; bài cách nhận biết từ láy có nhắc đúng trường hợp này.
Gần và ngược với tử tế
| Nhóm | Từ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gần nghĩa (lòng tốt) | tốt bụng, nhân hậu, thảo | Tốt bụng thiên về tấm lòng; tử tế còn gồm cả cách cư xử |
| Gần nghĩa (đàng hoàng) | đàng hoàng, tươm tất, chỉn chu | Dùng cho cách ăn mặc, làm việc |
| Trái nghĩa (lòng tốt) | tệ bạc, bạc bẽo, xấu bụng, ác | Đối xử tệ với người khác |
| Trái nghĩa (đàng hoàng) | lôi thôi, nhếch nhác, cẩu thả, qua loa | Làm cho có, thiếu đứng đắn |
Trong lời nói hằng ngày, “chẳng tử tế gì” là một cách chê nhẹ nhàng mà nặng ký: nó không nói người kia ác, chỉ nói họ thiếu cái tối thiểu của cách đối xử giữa người với người.
Tử tế còn đứng chung nhóm với có lòng tốt, hảo tâm; cách chọn giữa các từ ấy và từ trái nghĩa xấu bụng có ở bài đồng nghĩa, trái nghĩa với tốt bụng.
Câu nào đổi tử tế thành đàng hoàng hay tốt bụng được, câu nào phải dùng nhếch nhác hay tệ bạc để nói ngược, có ở đồng nghĩa, trái nghĩa với tử tế.
Chuyện tử tế của Trần Văn Thủy
Nhắc đến chữ tử tế, nhiều người nghĩ ngay đến bộ phim tài liệu Chuyện tử tế của đạo diễn Trần Văn Thủy, hoàn thành năm 1985. Phim đi qua những phận người bình thường: một người bạn mắc bệnh hiểm nghèo, những người bệnh phong, những người lao động vất vả, để đặt ra câu hỏi tử tế là gì và vì sao xã hội cần nó. Phim được trao giải Bồ câu Bạc tại Liên hoan phim quốc tế Leipzig.
Điều phim gửi lại khá giản dị: một xã hội có thể tốt lên ngay nếu con người đối xử với nhau tử tế. Đây là chất liệu dẫn chứng tốt cho bài nghị luận, với điều kiện nêu đúng tên phim, tên đạo diễn và đừng thêm thắt chi tiết không chắc chắn.
Sống tử tế là gì, viết sao cho khỏi sáo?
Đề “Suy nghĩ về sự tử tế” hay “Sống tử tế” dễ bị viết thành một chuỗi khẩu hiệu. Muốn bài có sức nặng, nên bám vào nghĩa gốc: tử tế là cẩn thận với người khác trong những việc nhỏ.
- Giải thích: nêu hai nét nghĩa (lòng tốt và sự đàng hoàng) và gốc 仔細 để mở bài khác người.
- Biểu hiện: trả lại đồ nhặt được, xếp hàng không chen, nói lời cảm ơn với cô lao công, nhắn hỏi thăm bạn ốm, làm bài nhóm không để bạn gánh hộ.
- Ý nghĩa: sự tử tế tạo ra lòng tin; một hành động tử tế thường kéo theo hành động tử tế khác.
- Phê phán: lối sống vụ lợi, sự tử tế “diễn” để quay clip đăng mạng.
- Liên hệ: một người tử tế em từng gặp và điều em học được từ họ.
Các bài “Nhân nghĩa với người yếu thế” và “Giọt máu cho người không quen” trong tuyển văn mẫu nghị luận xã hội của học sinh lớp 10 là hai cách kể chuyện tử tế cụ thể, có thể học cách chọn dẫn chứng.
Tử tế qua vài câu hỏi ngắn
Tử tế nghĩa là gì?
Là có lòng tốt khi đối xử với người khác; cũng có nghĩa là đàng hoàng, tươm tất, không lôi thôi. Hai nghĩa đều có trong Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê.
Sống tử tế là gì?
Là đối xử tốt và đàng hoàng với người khác trong cả những việc nhỏ, kể cả khi không ai nhìn thấy và không được gì đáp lại.
Tử tế có phải từ láy không?
Không. Tử tế là từ Hán Việt 仔細, gồm hai chữ Hán ghép lại; việc hai âm có cùng phụ âm đầu chỉ là trùng hợp.
Người tử tế khác người tốt bụng thế nào?
Rất gần nhau. Tốt bụng nói về tấm lòng; tử tế nói thêm về cách cư xử chu đáo, đúng mực. Có người tốt bụng nhưng vụng về, còn người tử tế thường để ý cả cách giúp sao cho người kia không ngại.