Tiềm thức là phần hoạt động tâm lý diễn ra bên dưới sự chú ý của ta: những ký ức, thói quen, kỹ năng, cảm xúc vẫn đang chi phối cách ta nghĩ, cách ta hành xử dù lúc đó ta không để tâm tới chúng. Đi xe máy mà không cần nghĩ từng động tác, tự dưng nhớ ra một bài hát cũ, đều là lúc tiềm thức làm việc. Tiềm thức là gì trong tâm lý học, khác vô thức chỗ nào, bài này lần lượt giải thích.
| Nghĩa ngắn | Hoạt động tâm lý nằm dưới ngưỡng chú ý, vẫn ảnh hưởng tới hành vi |
| Gốc từ | Hán Việt: tiềm 潛 (chìm, ẩn) + thức 識 (biết, nhận biết) |
| Tiếng Anh | subconscious, subconscious mind |
| Loại từ | Danh từ |
| Dùng nhiều trong | Lời nói đời thường, sách kỹ năng sống, văn chương |
Tiềm thức theo từ điển và theo tâm lý học
Tách chữ Hán Việt ra, tiềm thức là “cái biết nằm chìm”. Chữ tiềm cũng có trong tiềm năng, tiềm ẩn, tàu tiềm thủy; chữ thức có trong ý thức, nhận thức, kiến thức. Từ điển tiếng Việt giảng tiềm thức là hoạt động tâm lý mà chính người đó không ý thức được, kèm ví dụ quen thuộc: một tư tưởng cũ “ăn sâu trong tiềm thức”.
Trong tâm lý học, chuyện phức tạp hơn một chút. Chữ subconscious trong tiếng Anh chỉ phần tâm trí không nằm ở tiêu điểm chú ý lúc này. Sigmund Freud từng dùng từ này ở giai đoạn đầu, sau đó bỏ hẳn và chỉ nói “vô thức” (unconscious), vì theo ông chữ “tiềm thức” quá mơ hồ. Vì vậy trong các sách phân tâm học bài bản, bạn gần như không gặp chữ tiềm thức. Ngược lại, trong lời nói hằng ngày và sách kỹ năng sống, tiềm thức lại là từ được dùng rộng rãi nhất.
Cách hiểu dễ nắm nhất: tiềm thức là “nhà kho” chứa kinh nghiệm, kiến thức, thói quen và cảm xúc mà ta không cần lôi ra mỗi lần dùng. Thứ gì đã cất ở đó thì khi cần vẫn có thể gọi lên được, còn bình thường nó vận hành ngầm. Muốn so với phần “sáng đèn” của tâm trí, có thể đọc bài về ý thức được hiểu thế nào.
Ý thức, tiềm thức, vô thức: ba tầng dễ lẫn
Nhiều người dùng ba từ này như nhau. Bảng dưới đây gom các cách phân biệt phổ biến trong sách phổ thông; ranh giới thật ra vẫn còn tranh luận.
| Ý thức | Tiềm thức | Vô thức | |
|---|---|---|---|
| Ta có biết không? | Biết rõ, đang chú ý | Không để ý lúc này, nhưng gọi lên được | Hầu như không tự biết |
| Ví dụ | Đang giải một bài toán | Gõ phím không cần nhìn; nhớ đường về nhà | Nỗi sợ khó giải thích có từ thời thơ ấu |
| Thuật ngữ học thuật | Phổ biến | Chủ yếu trong sách đại chúng | Trung tâm của phân tâm học |
Có người còn tách thêm “tiền ý thức” (thứ ta có thể nhớ ra ngay khi được hỏi). Khi đọc sách, chỉ cần để ý tác giả đang dùng từ theo nghĩa đời thường hay theo một trường phái cụ thể.
Những lúc tiềm thức lộ mặt trong đời thường
Không cần phòng thí nghiệm, ai cũng gặp tiềm thức mỗi ngày. Mấy dấu hiệu rất quen:
- Làm theo quán tính. Lái xe về đến cổng mới giật mình không nhớ mình đã rẽ những ngã nào.
- Bật ra đáp án lúc không nghĩ. Loay hoay cả buổi không nhớ tên một người, đi tắm thì cái tên tự hiện ra.
- Thích hay ghét không rõ lý do. Vừa gặp đã thấy ai đó dễ mến, hóa ra người ấy có giọng nói giống một người thân.
- Lỡ lời. Định nói tên bạn mới lại buột ra tên bạn cũ.
- Cảm giác “đã từng thấy”. Bước vào một nơi lạ mà thấy quen, hiện tượng mà nhiều người gọi là cảm giác déjà vu kỳ lạ.
Những biểu hiện này đều bình thường. Chúng cho thấy bộ não tiết kiệm sức bằng cách giao phần lớn việc lặp lại cho “chế độ tự động”.
Tiềm thức hình thành từ đâu và ảnh hưởng ra sao?
Tiềm thức được bồi dần từ mọi thứ ta trải qua: những điều nghe đi nghe lại từ nhỏ, việc làm lặp nhiều lần, kỷ niệm vui buồn. Một đứa trẻ thường xuyên được khen “con làm được” có thể lớn lên với phản xạ thử sức trước khi lo sợ. Ngược lại, câu chê bai lặp lại lâu ngày cũng có thể đọng lại thành cảm giác tự ti mà người lớn khó gọi tên.
Tác động của nó có hai mặt. Mặt tốt: nhờ tiềm thức, kỹ năng thành phản xạ, ta đi, nói, viết trôi chảy mà không phải nghĩ từng bước. Mặt khó: định kiến, nỗi sợ, thói quen xấu cũng “nằm vùng” ở đó, điều khiển lựa chọn của ta mà ta không hay. Từ điển lấy đúng ví dụ tư tưởng trọng nam khinh nữ ăn sâu trong tiềm thức, vì nó tồn tại dai dẳng chính nhờ không ai để ý.
Thay đổi thói quen ngầm là chuyện làm được nhưng cần thời gian: nhận ra nó, rồi lặp lại hành vi mới đủ lâu. Nếu những cảm xúc nặng nề, ký ức đau buồn cứ trở đi trở lại và ảnh hưởng đến học tập, giấc ngủ, hãy trò chuyện với người thân, thầy cô hoặc tìm chuyên gia tâm lý thay vì tự xoay xở một mình.
Hiểu đúng các lời hứa lập trình tiềm thức
Trên mạng không thiếu khóa học “đánh thức sức mạnh tiềm thức”, “lập trình tiềm thức để giàu có”. Khái niệm này được sách tự lực phổ biến rộng và gắn với các trào lưu như trào lưu manifest trên mạng.
Phần có cơ sở thì đơn giản: lặp lại thói quen tốt, tự nói với mình những câu tích cực có thể giúp ta bền bỉ hơn. Phần cần dè dặt là những lời hứa kiểu chỉ cần nghĩ đủ mạnh thì điều ước thành hiện thực. Tiềm thức chưa được khoa học đo đếm đầy đủ, nên một khóa học càng hứa hẹn kết quả thần kỳ thì càng nên đọc kỹ trước khi bỏ tiền.
Thắc mắc về tiềm thức thường gặp
Tiềm thức là gì trong tâm lý học?
Là phần tâm trí không nằm ở tiêu điểm chú ý nhưng vẫn lưu giữ ký ức, kỹ năng, cảm xúc và ảnh hưởng tới hành vi. Lưu ý rằng phân tâm học dùng chữ “vô thức”, còn “tiềm thức” phổ biến hơn trong sách đại chúng.
Tiềm thức và vô thức khác nhau thế nào?
Theo cách chia thường gặp, nội dung trong tiềm thức có thể được gọi lên khi cần, như một kỹ năng hay ký ức. Vô thức là tầng sâu hơn, ta hầu như không tự nhận ra. Trong đời thường nhiều người dùng lẫn hai từ.
Sức mạnh tiềm thức là gì, có thật không?
Đó là cách nói về ảnh hưởng của thói quen, niềm tin ngầm lên hành động. Ảnh hưởng ấy có thật, nhưng không đến mức “nghĩ là thành” như một số quảng cáo khóa học.
Có rèn luyện được tiềm thức không?
Có thể thay đổi dần các thói quen và phản xạ bằng cách lặp lại hành vi mới đủ lâu, như cách ta luyện gõ phím hay học đàn. Không có lối tắt nào cho việc này.