Thôi miên là việc dùng lời nói, sự lặp lại và hình dung để đưa một người vào trạng thái thư giãn sâu, chú ý dồn về một điểm và dễ tiếp nhận lời gợi ý hơn bình thường. Người được thôi miên không ngủ, vẫn nghe và vẫn có thể tự dừng. Thuật thôi miên được dùng cả trên sân khấu giải trí lẫn như một kĩ thuật hỗ trợ trị liệu, nhưng hiệu quả của nó còn nhiều tranh cãi.
| Nghĩa ngắn | Gây trạng thái tập trung, thả lỏng, dễ nhận ám thị |
| Chữ Hán | 催眠: thôi (thúc giục) + miên (ngủ) |
| Tiếng Anh | hypnosis, từ tiếng Hi Lạp hypnos là giấc ngủ |
| Loại từ | Động từ (“bị thôi miên”) và danh từ (“thuật thôi miên”) |
Thôi miên: giục ngủ mà không phải ngủ
Tách chữ ra, thôi (催) là thúc giục, miên (眠) là ngủ. Thôi miên, theo mặt chữ, là “giục cho ngủ”. Từ điển tiếng Việt cũng định nghĩa theo hướng ấy: tác động vào tâm lí một người, gây ra trạng thái tựa như ngủ, khiến người đó dễ chịu sự ám thị của mình.
Mặt chữ lại dễ gây hiểu lầm. Các trung tâm y khoa mô tả thôi miên là trạng thái thả lỏng sâu kèm tập trung cao, chứ không phải giấc ngủ. Người hướng dẫn dùng giọng đều, câu lặp lại và hình ảnh tưởng tượng để dẫn người kia vào trạng thái ấy, rồi đưa ra lời gợi ý, cuối cùng đưa họ trở lại trạng thái thường. Một định nghĩa học thuật nhìn nó theo góc khô hơn: thôi miên là một thủ tục để khơi gợi và đánh giá cách một người đáp lại các lời ám thị.
Tiếng Việt còn dùng từ này theo nghĩa bóng. Nói “cả hội trường ngồi im như bị thôi miên” là khen người nói cuốn hút đến mức ai cũng dán mắt vào họ, chẳng có ai bị thôi miên thật.
Từ Mesmer đến chữ hypnosis
Thế kỉ XVIII, ở châu Âu, Franz Mesmer chữa bệnh bằng thứ ông gọi là “từ tính động vật”, tin rằng có một dòng chất lỏng vô hình chạy giữa người chữa và người bệnh. Thuyết ấy về sau bị bác bỏ, nhưng các hiện tượng ông tạo ra vẫn khiến người đương thời tò mò.
Đến thập niên 1840, bác sĩ phẫu thuật người Scotland James Braid làm phổ biến chữ hypnotism, mượn từ hypnos (giấc ngủ) trong tiếng Hi Lạp. Braid cho rằng hiệu ứng đến từ chính trạng thái tập trung của người được thôi miên, không phải từ một luồng từ trường nào. Chữ “giấc ngủ” ở lại trong tên gọi, dù giới nghiên cứu về sau thống nhất rằng đây không phải là ngủ. Tên Hán Việt “thôi miên” cũng mang dấu vết của cách hiểu cũ đó.
Thôi miên tác động bằng cách nào?
Câu trả lời trung thực là: chưa ai giải thích được trọn vẹn. Sau gần hai thế kỉ, giới khoa học vẫn chưa thống nhất thôi miên thực chất là gì. Điều được ghi nhận nhiều hơn cả là mức độ dễ tiếp nhận ám thị khác nhau rất lớn giữa người này với người khác; sự mong đợi và lòng tin vào người hướng dẫn cũng góp sức không nhỏ.
Về tác dụng, có những tình huống thôi miên được nghiên cứu như một biện pháp hỗ trợ: giảm cảm giác đau, giảm lo lắng trước khi làm thủ thuật, hỗ trợ bỏ thuốc lá. Tuy vậy, nhiều tổ chức y tế vẫn xếp nó vào nhóm liệu pháp bổ sung, và chính các trung tâm y khoa thừa nhận nhiều lợi ích mới dừng ở mức kể lại từ người dùng, chưa được chứng minh chắc chắn.
Với những lời quảng cáo vượt xa mức đó, như “chữa khỏi mọi bệnh”, “nhớ lại tiền kiếp”, “tìm lại kí ức bị chôn vùi”, hiện chưa có bằng chứng khoa học đáng tin. Ngược lại, có nghiên cứu cho thấy hỏi gợi ý trong lúc thôi miên có thể làm người ta tạo ra kí ức giả mà vẫn tin là thật. Muốn hiểu cơ chế lời gợi ý tác động ra sao, xem bài lời gợi ngầm tác động tâm lý.
Người đang được thôi miên trông thế nào?
Không như trên phim, người được thôi miên không trợn mắt, không bước đi như người máy. Thường thấy nhất là:
- Cơ thể thả lỏng, nhịp thở chậm lại, mắt có thể nhắm.
- Sự chú ý thu hẹp vào giọng người hướng dẫn, ít để ý tiếng động xung quanh.
- Hình dung rõ hơn bình thường những gì được gợi ý.
- Vẫn nghe, vẫn biết mình đang ở đâu, và phần lớn nhớ lại được buổi đó.
Trạng thái chú ý thu hẹp kiểu này cũng gặp trong đời thường, chẳng hạn khi đọc một cuốn truyện hay đến mức không nghe người nhà gọi. Khác ở chỗ, trong buổi thôi miên có một người khác dẫn dắt và đưa ra gợi ý. Có người gắn hiện tượng này với tầng tiềm thức dưới ý thức, nhưng đó là cách giải thích phổ thông, chưa phải kết luận của khoa học.
Thôi miên sân khấu, thôi miên trị liệu và ám thị
| Mục đích | Điều cần biết | |
|---|---|---|
| Thôi miên sân khấu | Giải trí | Người lên sân khấu thường được chọn vì dễ tiếp nhận gợi ý và sẵn lòng biểu diễn; dàn dựng và tâm lí đám đông làm phần còn lại |
| Thôi miên trị liệu | Hỗ trợ giảm đau, giảm lo âu, bỏ thói quen | Chỉ nên do người có chuyên môn y khoa hoặc tâm lí thực hiện, đi kèm chứ không thay điều trị |
| Ám thị | Gợi một ý nghĩ, cảm giác vào đầu người khác | Là công cụ bên trong buổi thôi miên, nhưng cũng xảy ra trong quảng cáo, lời nói hằng ngày |
| Tẩy não, điều khiển | Ép buộc niềm tin, hành vi | Thôi miên không làm được điều này; người được thôi miên không bị bắt làm trái ý muốn |
Vì vậy những clip “thôi miên người lạ trong 10 giây” trên mạng nên được xem như trò diễn. Ai muốn dùng thôi miên để hỗ trợ một vấn đề sức khỏe hay tâm lí thì nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lí trước, và chỉ làm với người có đào tạo, chứng chỉ rõ ràng.
Ngủ gật, khai hết bí mật và mấy lời đồn khác
Thuật thôi miên là gì?
Là tên gọi chung cho các kĩ thuật dẫn một người vào trạng thái thôi miên, gồm dẫn nhập, làm sâu thêm, đưa gợi ý và đưa trở lại trạng thái tỉnh táo bình thường.
Thôi miên có thật không?
Trạng thái thôi miên là có thật và đã được nghiên cứu. Cái không thật là những gì phim ảnh thêu dệt: thôi miên không biến người ta thành con rối, cũng không mở được kí ức tiền kiếp.
Bị thôi miên có làm theo mọi lệnh không?
Không. Người được thôi miên vẫn giữ quyền kiểm soát và có thể tự dừng. Họ không tiết lộ điều họ không muốn nói, cũng không làm điều trái với giá trị của mình.
Tự thôi miên là gì?
Là khi một người tự dẫn mình vào trạng thái thả lỏng, tập trung rồi tự nhắc cho mình những lời gợi ý. Ai tìm đến nó vì một khó khăn tâm lí nên trao đổi trước với chuyên gia về các hình thức trị liệu tâm lý chính thống, thay vì tự tập theo video.