Tự học – một thú vui bổ ích là văn bản nghị luận của học giả Nguyễn Hiến Lê, thuyết phục người đọc rằng tự học không chỉ cần thiết mà còn là một niềm vui thanh nhã. Văn bản được học ở Bài 6 (Hành trình tri thức) sách Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo (tập hai). Bài viết dưới đây tổng hợp thông tin tác giả, xuất xứ, luận đề, luận điểm, bố cục, giá trị nội dung, nghệ thuật và sơ đồ tư duy để em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Tự học – một thú vui bổ ích
Ngay câu mở đầu, tác giả nêu vấn đề: “Tự học là cần thiết, nhưng không phải là một sự bắt buộc”, người tự học được làm chủ hoàn toàn việc học của mình nên tự học trở thành một cái thú. Từ đó, ông lần lượt chứng minh niềm vui của việc tự học qua ba khía cạnh.
Thứ nhất, tự học giống như đi chơi bộ, như một chuyến du hành bằng trí óc, còn say mê hơn du lịch bằng chân vì ta được đi trong cả không gian lẫn thời gian. Ta muốn dừng đâu thì dừng: thích đời Đường đã có thơ của các thi nhân, thích tìm hiểu loài kiến, loài sâu đã có sách của Pha-rơ-bê và nhiều nhà sinh vật học.
Thứ hai, tác giả khẳng định “tự học quả là một phương thuốc trị bệnh âu sầu”. Ông dẫn ý kiến của một bác sĩ người Hà Lan rằng người bệnh chịu đọc sách thì hồi phục nhanh hơn, và lời của Mông-te-xki-ơ, Mon-tin về việc sách an ủi con người trong nỗi buồn, sự cô độc. Khi đọc, ta thấy người viết cũng từng khổ như mình, nên lòng ấm lại.
Thứ ba, tự học là niềm vui thanh cao, làm tâm hồn thêm phong phú: ta vui vì thấy mình tiến bộ và giúp đời nhiều hơn; người làm nghề nào cũng có thể nhờ tự học mà cải thiện cách làm việc. Các nhà bác học như Pát-xơ-tơ, Anh-xơ-tanh, ông bà Kiu-ri suốt đời giản dị mà vẫn mãn nguyện nhờ niềm vui tìm tòi, khám phá. Phần trả lời câu hỏi theo sách giáo khoa có ở bài soạn bài Tự học – một thú vui bổ ích.
Thông tin tác giả Nguyễn Hiến Lê
Nguyễn Hiến Lê (1912 – 1984) xuất thân từ một nhà nho ở làng Phương Khê (Sơn Tây xưa, nay thuộc Ba Vì, Hà Nội). Tốt nghiệp trường Cao đẳng Công chánh năm 1934, ông được bổ vào Nam, làm việc ở vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Sau năm 1945, ông chuyển sang nghề dạy học ở Long Xuyên; từ năm 1952 ông lên Sài Gòn, lập nhà xuất bản riêng, chuyên tâm viết sách, biên dịch và làm báo. Người đời biết đến ông như một học giả uyên bác – viết văn, dịch sách, nghiên cứu, làm giáo dục – với hơn một trăm đầu sách thuộc nhiều lĩnh vực: giáo dục, văn học, ngôn ngữ, triết học, lịch sử, gương danh nhân, du kí…
Nhiều cuốn sách của ông về tự học, rèn luyện bản thân và nghệ thuật sống vẫn được bạn đọc trẻ tìm đọc đến nay, như Tự học để thành công, Nghệ thuật nói trước công chúng, Tương lai trong tay ta; ngoài ra còn các công trình Đại cương văn học sử Trung Quốc, Hương sắc trong vườn văn và bản dịch Chiến tranh và hòa bình của L. Tôn-xtôi. Văn nghị luận của ông giản dị, rõ ràng, dẫn chứng phong phú, giàu sức thuyết phục.
Thông tin tác phẩm Tự học – một thú vui bổ ích
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi học văn bản.
Xuất xứ văn bản
Văn bản được trích từ cuốn Tự học – một nhu cầu thời đại của Nguyễn Hiến Lê; sách giáo khoa dẫn theo bản in năm 2007 của Nhà xuất bản Văn hóa – Thông tin. Nhan đề đoạn trích do người biên soạn đặt. SGK hỏi so sánh mục đích văn bản này với Bàn về đọc sách ở phần ôn tập cuối kì II Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo.
Hoàn cảnh ra đời
Cả cuốn sách là lời khuyên của Nguyễn Hiến Lê về việc tự học trong thời đại tri thức thay đổi nhanh – điều chính ông đã thực hành suốt đời. Đoạn trích tập trung vào một ý: tự học không phải gánh nặng mà là một thú vui, vì thế ai cũng có thể và nên tự học.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản nghị luận xã hội.
- Phương thức biểu đạt chính: nghị luận.
- Vấn đề bàn luận: niềm vui và lợi ích của việc tự học.
Luận đề và hệ thống luận điểm
- Luận đề: Tự học đem lại niềm vui và ích lợi cho mỗi người.
- Luận điểm 1: Tự học tự do như đi chơi bộ, đưa ta ngao du qua không gian và thời gian.
- Luận điểm 2: Tự học giúp xua tan nỗi âu sầu.
- Luận điểm 3: Tự học làm tâm hồn cao đẹp hơn, giúp ta tiến bộ và có ích cho đời.
Mỗi luận điểm đều có lí lẽ đi kèm dẫn chứng cụ thể: thơ ca đời Đường, công trình về côn trùng của Pha-rơ-bê, ý kiến bác sĩ, lời các nhà văn Pháp, tấm gương các nhà khoa học.
Tự học – một thú vui bổ ích có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm ba phần:
- Phần 1 (câu mở đầu, đến “nó là một cái thú”): nêu vấn đề – việc học không ai ép buộc nên trở thành niềm vui.
- Phần 2 (tiếp theo đến “mà không hết buồn”): cái thú được tự do ngao du trong sách vở và tác dụng an ủi, chữa buồn của việc tự học.
- Phần 3 (còn lại): giá trị cao nhất – tự học làm đẹp tâm hồn, giúp con người có ích hơn.
Giá trị nội dung
Văn bản giúp người đọc thay đổi cách nhìn về việc học: tự học không phải là nghĩa vụ khô khan mà là niềm vui được tự do khám phá, là liều thuốc cho tâm hồn và là con đường để mỗi người hoàn thiện bản thân, đóng góp cho xã hội. Qua đó, tác giả khơi dậy ở người đọc, nhất là người trẻ, ý thức chủ động học tập suốt đời.
Giá trị nghệ thuật
- Lập luận chặt chẽ: luận đề rõ, các luận điểm sắp xếp theo mức độ tăng dần (“trước hết”, “hơn nữa”, “quan trọng hơn cả”).
- Dẫn chứng phong phú, đáng tin cậy, trải rộng từ văn học, khoa học đến y học.
- Dùng phép so sánh gần gũi: tự học như đi chơi bộ, như du lịch bằng trí óc.
- Giọng văn ôn tồn, thân mật, có lúc trò chuyện trực tiếp với người đọc (“bạn ạ”).
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề nêu thẳng luận đề của văn bản. Hai chữ “thú vui” làm thay đổi cách nghĩ quen thuộc về việc học, còn “bổ ích” khẳng định niềm vui ấy mang lại lợi ích thật sự cho tâm hồn và cuộc sống.
Sơ đồ tư duy Tự học – một thú vui bổ ích
Sơ đồ dưới đây tóm lược các ý cần nhớ.
Lời kết
Tự học – một thú vui bổ ích là văn bản nghị luận ngắn mà giàu sức thuyết phục. Nắm vững luận đề, luận điểm và cách tác giả dùng dẫn chứng sẽ giúp em vừa đọc hiểu tốt văn bản, vừa học được cách viết một bài nghị luận chặt chẽ.
Chưa chắc đại cương là gì? Phần giải nghĩa riêng đi từ định nghĩa đến ví dụ cụ thể.
Xem thêm: