Từ đồng nghĩa với sáng tác khi là động từ có viết, soạn, làm (làm thơ), trước tác, trứ tác; khi là danh từ (“một sáng tác mới”) thì đồng nghĩa với tác phẩm, trước tác. Sáng tác không có từ trái nghĩa thật. Sao chép, đạo văn chỉ là từ đối lập theo ngữ cảnh, khi câu văn đặt cái tự làm ra cạnh cái lấy của người khác.
| Đồng nghĩa | (động từ) viết, soạn, làm, trước tác, trứ tác; (danh từ) tác phẩm, trước tác |
| Trái nghĩa | không có; đối lập theo ngữ cảnh: sao chép, đạo văn, mô phỏng |
| Loại từ | động từ và danh từ Hán Việt (創作) |
| Nghĩa | viết ra, làm ra tác phẩm văn học, nghệ thuật; cũng chỉ chính tác phẩm ấy (Hoàng Phê) |
Viết, soạn, trước tác: chọn chữ theo loại hình nghệ thuật
Sáng tác dùng cho mọi ngành nghệ thuật, còn từ thay nó hay gắn với một ngành:
| Từ | Sắc thái | Đi với |
|---|---|---|
| viết | trung tính, đời thường | truyện, tiểu thuyết, kịch bản: viết truyện ngắn |
| soạn | nghiêng về sắp đặt, hay dùng cho nhạc | soạn nhạc, soạn kịch |
| làm | khẩu ngữ, quen với thơ | làm thơ, làm một bài vè |
| trước tác, trứ tác | từ cũ, trang trọng; cũng làm danh từ | nghề trước tác, những trước tác của các nhà nho |
| tác phẩm (danh từ) | trung tính, dùng nhiều nhất | sáng tác mới của nhạc sĩ = tác phẩm mới |
Sáng tạo rộng hơn sáng tác: làm ra cái mới ở bất cứ lĩnh vực nào, kể cả kĩ thuật. Ranh giới giữa hai từ, cùng sáng chế và phát minh, được tách ở bài sáng tạo khác sáng chế, sáng tác.
Ở dạng danh từ, sáng tác thay được cho tác phẩm; còn áng văn, thiên, trước tác dùng khi nào thì có ở nhóm từ cùng nghĩa với tác phẩm.
Sao chép, đạo văn có phải từ trái nghĩa với sáng tác?
Không hẳn. Từ điển không ghi từ nào trái nghĩa với sáng tác; chỉ có từ đối lập theo ngữ cảnh:
- sao chép: chép lại y nguyên cái đã có, không làm ra gì mới;
- đạo văn (đạo nhạc): lấy tác phẩm của người khác nhận là của mình, mức nặng nhất vì có ý gian;
- mô phỏng: làm theo một mẫu có sẵn, còn chút công sức riêng nên chỉ đối lập nhẹ.
Dịch, biểu diễn, phê bình là những việc khác nghề với sáng tác, không phải ngược nghĩa với nó.
Ngoài nghệ thuật, cái đối lập với làm ra cái mới là lối làm rập khuôn; phần này nằm ở bài từ cùng nghĩa, ngược nghĩa với sáng tạo.
Thay sáng tác trong bài viết về một nhà văn
- “Nam Cao sáng tác nhiều truyện ngắn về người trí thức nghèo” → “Nam Cao viết nhiều truyện ngắn…”: được, câu nhẹ hơn.
- “Bài hát do nhạc sĩ sáng tác” → “do nhạc sĩ soạn”: được.
- “Những sáng tác thời kì đầu của Xuân Diệu” → “những tác phẩm thời kì đầu”: được.
- “Phong cách sáng tác”, “cảm hứng sáng tác”, “quan điểm sáng tác” là cụm cố định trong giờ Văn, không đổi thành “phong cách viết” khi làm bài nghị luận.
- “Em sáng tác một bài thơ tặng mẹ” → “trước tác một bài thơ” là sai giọng: trước tác quá trang trọng cho việc nhỏ.
Đặt câu với sáng tác, soạn, đạo văn
- Ông dành cả mùa đông ở quê để sáng tác một cuốn tiểu thuyết.
- Bản nhạc này được soạn cho dàn nhạc dân tộc.
- Hồi cấp hai, cậu làm thơ đăng báo tường.
- Cuộc thi chỉ nhận sáng tác chưa công bố ở đâu.
- Bài dự thi bị loại vì đạo văn từ một tờ báo cũ.
- Những trước tác của Lê Quý Đôn trải từ sử học tới văn chương.
Hỏi đáp quanh chữ sáng tác
Từ đồng nghĩa với từ sáng tác là từ nào?
Động từ: viết, soạn, làm, trước tác. Danh từ: tác phẩm, trước tác.
Sáng tác và sáng tạo có thay nhau được không?
Chỉ khi nói về nghệ thuật, và sáng tạo còn mang thêm ý “mới mẻ”. Ngoài nghệ thuật thì chỉ dùng sáng tạo.
Trái nghĩa với sáng tác là gì?
Không có từ trái nghĩa trực tiếp. Sao chép, đạo văn chỉ đối lập theo ngữ cảnh. Cách xác định một cặp trái nghĩa thật có ở bài từ trái nghĩa và cách nhận ra.