Tú bà là danh từ chỉ người đàn bà mở và cai quản nhà chứa, kiếm lời trên thân phận những cô gái bị lừa hoặc bị mua về. Chữ này mượn tên một nhân vật trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, nên nhiều người còn tìm “tú bà nghĩa là gì trong Truyện Kiều” hay “mụ tú bà là ai”. Từ ấy luôn mang ý chê, nhiều khi là lời mắng nặng.
| Nghĩa ngắn | Người đàn bà làm chủ nhà chứa, sống bằng việc buôn bán thân phận người khác |
| Gốc từ | Tên nhân vật Tú Bà (秀婆, tức “bà Tú”) trong Truyện Kiều |
| Loại từ | Danh từ; nói về nhân vật thì viết hoa, dùng làm danh từ chung thì viết thường |
| Sắc thái | Khinh miệt, lên án; không dùng để gọi đùa ai |
Tú bà bước ra từ trang Kiều
Trong truyện thơ của Nguyễn Du, Tú Bà là chủ một lầu xanh ở Lâm Tri (bản trên Wikisource chép là Lâm Truy). Mụ và Mã Giám Sinh là một cặp đồng bọn. Hắn đóng vai khách đến hỏi cưới, trả giá mua Kiều như mua một món hàng, rồi đưa nàng đi xa và giao lại cho mụ. Cảnh ấy học sinh lớp 9 gặp trong đoạn trích Mã Giám Sinh mua Kiều.
Nguyễn Du chỉ cần hai câu để vẽ chân dung mụ lúc Kiều vừa tới nơi:
Thoắt trông nhờn nhợt màu da,
Ăn gì cao lớn đẫy đà làm sao!
Nước da nhờn nhợt, thân hình phì nộn, lại thêm câu hỏi “ăn gì” như buột ra từ người đứng xem: không cần một lời chửi, người đọc đã thấy ghê. Về sau, khi Kiều biết mình bị lừa và phản kháng, Tú Bà đổi giọng ngọt ngào, đưa nàng ra ở lầu Ngưng Bích, rồi ngầm bày cho Sở Khanh dụ nàng trốn để có cớ bắt lại. Một nhân vật mà vừa tham, vừa ác, vừa lắm mưu như vậy nên tên mụ dần thành tên gọi chung cho cả một hạng người.
Truyện Kiều có mấy cái tên đi theo con đường đó: Sở Khanh thành chữ chỉ kẻ phụ tình (xem chữ sở khanh dùng cho kẻ lừa tình), Hoạn Thư thành chữ chỉ người đàn bà ghen ghê gớm. Chỗ mụ cai quản thì người xưa gọi là lầu xanh, giải thích kĩ ở bài nghĩa của hai chữ lầu xanh.
Khi tên riêng thành danh từ chung
Từ điển tiếng Việt ghi tú bà là danh từ, giải thích gọn là người đàn bà chuyên chứa gái và kiếm lời từ đó; Wiktionary xếp thêm má mì là từ đồng nghĩa. Như vậy nghĩa của từ hẹp và rõ, không có nét nghĩa nào trung tính.
Vì là tên nhân vật đã chuyển nghĩa, cách viết cần để ý. Nói về mụ trong truyện thì viết hoa: Tú Bà. Dùng để chỉ chung một hạng người ngoài đời thì viết thường: một tú bà, bọn tú bà. Người ta hay đặt thêm chữ “mụ” phía trước để nhấn sự khinh ghét.
- Trong bài phân tích văn học: Nguyễn Du để Tú Bà lộ mặt qua dáng vẻ trước, lời nói sau.
- Trong một bản tin pháp luật: Cơ quan chức năng triệu tập người phụ nữ bị nghi là “tú bà” cầm đầu đường dây.
- Trong lời bình về một bộ phim chuyển thể: Vai Tú Bà khó vì phải vừa đáng ghét vừa không lố.
Điều đáng nhớ: đây không phải từ tục. Nó có trong từ điển, xuất hiện trong sách giáo khoa và trên báo. Nhưng nghĩa của nó nặng, nên gán chữ này cho một người cụ thể ngoài đời là xúc phạm, có thể thành chuyện pháp lý.
Má mì, chủ chứa và những chữ dễ lẫn
| Từ | Quan hệ với tú bà | Ghi chú |
|---|---|---|
| Má mì | Đồng nghĩa | Khẩu ngữ, sắc thái suồng sã hơn |
| Chủ chứa | Gần nghĩa | Cách gọi trơn, hay gặp trong văn bản pháp luật, tin tức |
| Bạc Bà | Nhân vật cùng loại trong Truyện Kiều | Người bán Kiều vào lầu xanh lần thứ hai; tên này không thành danh từ chung |
| Bà Tú | Dễ lẫn vì đảo chữ | Vợ ông Tú Xương trong bài Thương vợ, người đàn bà tần tảo, nuôi cả nhà |
| Tì bà (tỳ bà) | Dễ lẫn vì gần âm | Tên một loại đàn dây, hoàn toàn không liên quan |
Cặp dễ nhầm nhất là tú bà và bà Tú. Hai cách gọi cùng có hai tiếng “tú” và “bà”, nhưng đặt ngược thì thành hai thế giới. Bà Tú của Trần Tế Xương là người vợ buôn bán quanh năm nơi bến sông để nuôi chồng con, được nhà thơ vừa thương vừa phục; phần đọc hiểu có ở bài hình tượng bà Tú trong Thương vợ. Viết “tú bà Tú Xương” trong bài văn là một lỗi khiến cả đoạn bị hiểu sai.
Từ này không có từ trái nghĩa trực tiếp. Muốn nói về người cưu mang, che chở cô gái lạc bước thì tiếng Việt dùng những chữ khác hẳn, như ân nhân hay người cứu giúp.
Phía đàn ông trong nghề này có tên gọi riêng là kẻ ma cô, một từ mượn tiếng Pháp còn được dùng để mắng kẻ gian manh, đểu giả.
Tú bà, bà Tú và chuyện viết hoa
Tú bà trong Truyện Kiều là ai?
Là mụ chủ lầu xanh ở Lâm Tri, đồng bọn của Mã Giám Sinh. Mụ nhận Kiều sau khi Mã Giám Sinh mua nàng, dỗ ngọt rồi dùng mưu với Sở Khanh để ép nàng phải theo nghề.
Tú bà có phải từ tục không?
Không. Đây là từ có trong từ điển, dùng được khi bàn về Truyện Kiều hay khi đưa tin. Cái nặng nằm ở nghĩa: gọi một người thật là “tú bà” là lời buộc tội, không phải câu đùa.
Viết Tú Bà hay tú bà mới đúng?
Cả hai đều đúng, tùy chỗ dùng. Tên nhân vật viết hoa: Tú Bà. Danh từ chung chỉ một hạng người viết thường: tú bà.
Vì sao chữ “Tú” trong tên mụ lại là chữ đẹp?
Chữ 秀 (tú) nghĩa gốc là lúa trổ bông, rồi mở sang nghĩa đẹp đẽ, xuất sắc, như trong thanh tú, ưu tú. Tên gọi “bà Tú” nghe sang trọng mà người mang tên lại làm nghề buôn người; nhiều người đọc thấy ở đó một chút mỉa mai, dù nguyên tác không giải thích.