Lầu xanh là từ cũ, mang màu văn chương, chỉ chốn kỹ viện thời phong kiến, nơi những cô gái bị bán vào làm ca kỹ, tiếp khách. Từ này dịch sát chữ Hán thanh lâu (青樓). Người đọc bây giờ gặp nó nhiều nhất khi học lầu xanh trong Truyện Kiều, ở những đoạn Nguyễn Du kể quãng đời tủi nhục của Thúy Kiều.
| Nghĩa | Kỹ viện thời xưa; từ cũ, dùng trong văn chương và khi kể chuyện xưa |
| Gốc từ | Dịch từ Hán Việt thanh lâu 青樓: thanh là xanh, lâu là lầu |
| Loại từ | Danh từ |
| Gặp ở | Truyện Kiều, truyện và phim cổ trang, sách sử |
Lầu xanh, một từ cũ của chuyện xưa
Từ điển xếp lầu xanh vào loại từ cũ, có màu văn chương. Ngày nay không ai dùng nó để gọi một nơi đang tồn tại; nó sống trong tác phẩm cổ, trong lời kể về xã hội phong kiến, trong phim cổ trang. Khi viết về thời ấy, người ta hay nói chốn lầu xanh, phường lầu xanh (chỉ những kẻ làm nghề mua bán người), hoặc sa vào lầu xanh.
Điều đáng chú ý là sắc thái. So với các cách gọi trực diện, lầu xanh kín đáo hơn, vì nó gọi tên bằng hình ảnh một tòa lầu chứ không gọi thẳng việc làm bên trong. Chính vì thế mà văn chương cổ dùng nó rất nhiều: người viết nói được về số phận những người phụ nữ bị đọa đày mà lời văn vẫn giữ được sự trang nhã.
Lầu xanh trong Truyện Kiều qua ba câu thơ
Trong Truyện Kiều, từ này trở đi trở lại như tên gọi của cả một cõi đời mà Kiều bị đẩy vào. Lần đầu nó xuất hiện là lúc giới thiệu kẻ chủ chốn ấy:
Lầu xanh có mụ Tú Bà,
Làng chơi đã trở về già hết duyên.
Đến khi Kiều bị ép phải tiếp khách, Nguyễn Du viết:
Lầu xanh mới rủ trướng đào,
Càng treo giá ngọc càng cao phẩm người.
Bức rèm đào, chữ “giá ngọc” nghe sang trọng, nhưng câu thơ thực chất nói về chuyện đem con người ra định giá. Lời thơ đẹp mà ý thơ đau, đó là cách Nguyễn Du vừa giữ lời văn trang nhã vừa tố cáo cái xã hội coi người như món hàng. Đoạn trước đó, khi Kiều bị một kẻ giả danh học trò đến xem mặt và ngã giá, có ở bài đoạn Mã Giám Sinh đến hỏi mua Kiều.
Gần cuối truyện, cả mười lăm năm lưu lạc được gói vào một câu:
Thanh lâu hai lượt thanh y hai lần.
Thanh lâu chính là lầu xanh; thanh y (áo xanh) chỉ phận người hầu. Kiều hai lần rơi vào lầu xanh, hai lần làm con ở. Câu thơ đối nhau từng chữ, nhịp đều mà nặng như một bản tổng kết.
Vì sao cái lầu lại màu xanh?
Trong chữ Hán, 青樓 lúc đầu không mang nghĩa xấu. Thanh lâu ban đầu chỉ lầu gác sơn xanh của nhà quyền quý; thơ thời Hán, Ngụy, Lục triều lại dùng nó để chỉ chỗ ở của người con gái đẹp. Tào Thực, nhà thơ thời Tam quốc, có câu 青樓臨大路 (lầu xanh trông ra đường lớn) tả nhà của một giai nhân.
Về sau nghĩa trượt dần, và đến đời Đường, Tống thì thanh lâu đã thành tên gọi quen của kỹ viện. Câu thơ của Đỗ Mục 贏得青樓薄倖名 (rốt cuộc chỉ được tiếng bạc tình chốn lầu xanh) là một dẫn chứng hay được nhắc. Tiếng Việt mượn nghĩa sau này và dịch từng chữ: lầu cho 樓, xanh cho 青.
Lầu xanh, thanh lâu, kỹ viện, lầu son khác nhau sao?
| Từ | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lầu xanh | Kỹ viện thời xưa | Thuần Việt hóa, văn chương |
| Thanh lâu | Như lầu xanh | Hán Việt, gặp trong thơ cổ, truyện dịch |
| Kỹ viện | Như lầu xanh | Hán Việt, sắc thái trung tính, hay gặp trong sách sử |
| Lầu son gác tía | Nhà cửa lộng lẫy của người quyền quý | Nghĩa khác hẳn, đừng ghép nhầm vì cùng chữ “lầu” |
Cũng đừng lẫn lầu xanh với lầu Ngưng Bích. Đó là nơi Tú Bà giam lỏng Kiều sau lần nàng định tự vẫn, trước khi lừa nàng vào lầu xanh; xem những ngày Kiều bị giam lỏng trước lầu Ngưng Bích.
Một chỗ dễ đọc nhầm nữa nằm ngay trong Kiều: câu “Đầu xanh đã tội tình chi?” không liên quan gì đến lầu xanh. Đầu xanh là mái tóc còn xanh, tức tuổi trẻ; Kiều than rằng mình còn trẻ mà đã chịu bao oan nghiệt.
Lầu xanh khi đọc Kiều và xem phim cổ trang
Thanh lâu là gì, có khác lầu xanh không?
Không khác. Thanh lâu là cách đọc Hán Việt của 青樓, lầu xanh là cách dịch sang tiếng Việt. Thơ cổ và truyện dịch hay dùng thanh lâu, còn văn Nôm như Truyện Kiều dùng cả hai.
Lầu xanh nghĩa là gì trong câu “Lầu xanh mới rủ trướng đào”?
Ở đây lầu xanh chỉ nhà của Tú Bà, nơi Kiều bị ép làm kỹ nữ. Câu thơ tả cảnh bề ngoài phong lưu nhưng gợi ra nỗi nhục của người bị đem ra mua bán.
Có nên dùng từ lầu xanh trong bài văn phân tích Truyện Kiều?
Nên, vì đó là từ của chính tác phẩm và đủ trang nhã. Khi viết, có thể nói “chốn lầu xanh”, “cảnh đời lầu xanh” và tập trung vào số phận, tâm trạng nhân vật thay vì tả chi tiết.