Cốt truyện là chuỗi sự kiện chính của một tác phẩm truyện hoặc kịch, được nhà văn chọn lọc và sắp xếp theo một trật tự nhất định để kể câu chuyện, làm hiện lên nhân vật và chủ đề. Hỏi cốt truyện gồm những gì thì câu trả lời ngắn gọn ở bậc THCS là: có mở đầu, diễn biến và kết thúc. Lên THPT, học sinh còn gặp thêm cách phân biệt cốt truyện đơn tuyến và đa tuyến.
| Nghĩa ngắn | Hệ thống sự kiện làm nên “xương sống” của một câu chuyện |
| Thuộc | Lí luận văn học; yếu tố của thể loại tự sự và kịch |
| Gốc từ | cốt (xương, phần cốt lõi) + truyện (câu chuyện được kể) |
| Dấu hiệu nhận biết | Các sự việc nối nhau theo thời gian hoặc nhân quả, có xung đột và cách giải quyết |
Cốt truyện theo cách hiểu của sách Ngữ văn
Chữ cốt trong tiếng Việt vốn là xương, rồi mở rộng thành phần chính, phần lõi, như trong “cốt yếu”, “cốt lõi”. Vậy cốt truyện là bộ khung xương của truyện. Thịt da đắp lên bộ khung ấy là lời kể, miêu tả, đối thoại, chi tiết.
Ngay từ bài học đầu tiên của Ngữ văn 6 (Kết nối tri thức), khi tìm hiểu truyện, học sinh được giới thiệu cốt truyện là một yếu tố quan trọng của truyện kể, gồm các sự kiện chính sắp xếp theo trật tự nhất định, có mở đầu, diễn biến và kết thúc. Các giáo trình lí luận văn học nói kĩ hơn: cốt truyện là hệ thống sự kiện được tổ chức có dụng ý nghệ thuật, nhằm bộc lộ tính cách nhân vật và gửi gắm tư tưởng của tác giả.
Từ khóa nằm ở chữ “chọn lọc”. Đời một con người có hàng nghìn ngày, nhưng một truyện ngắn chỉ giữ lại vài sự việc. Cái nhà văn bỏ đi cũng nói lên nhiều điều như cái họ giữ lại. Vì thế cốt truyện khác với “câu chuyện có thật”: nó là đời sống đã qua bàn tay sắp đặt của người viết.
Nhận ra cốt truyện trong một văn bản: ba câu tự hỏi
Khi đọc một truyện mới, muốn tìm ra cốt truyện, bạn có thể tự hỏi ba câu sau.
Thứ nhất, những sự việc nào không thể bỏ? Thử tưởng tượng bỏ một sự việc đi. Nếu câu chuyện vẫn trọn vẹn, đó chỉ là chi tiết. Nếu câu chuyện sụp đổ, đó là sự kiện thuộc cốt truyện.
Thứ hai, chúng nối với nhau bằng gì? Sự kiện trong cốt truyện thường gắn với nhau theo quan hệ nguyên nhân – kết quả: vì việc này nên mới có việc kia. Một chuỗi việc chỉ đứng cạnh nhau mà không dẫn dắt nhau thì chưa thành cốt truyện chặt.
Thứ ba, mâu thuẫn ở đâu? Hầu như truyện nào cũng có một xung đột: giữa người với người, người với hoàn cảnh, hoặc trong chính lòng nhân vật. Theo dõi mâu thuẫn ấy nảy sinh, căng lên rồi được giải quyết ra sao là nắm được mạch cốt truyện.
Lí luận văn học quen chia một cốt truyện đầy đủ thành các chặng: trình bày (giới thiệu nhân vật, hoàn cảnh), thắt nút (mâu thuẫn xuất hiện), phát triển, đỉnh điểm hay cao trào (lúc căng nhất) và mở nút (mâu thuẫn được giải quyết). Không phải truyện nào cũng đủ năm chặng hay xếp đúng thứ tự này.
Đơn tuyến, đa tuyến và những cách xếp sự kiện khác
Sách Ngữ văn 8 phân biệt hai kiểu. Cốt truyện đơn tuyến chỉ có một mạch sự kiện, thường xoay quanh một hoặc vài nhân vật chính. Cốt truyện đa tuyến có ít nhất hai mạch sự kiện chạy song song hoặc đan vào nhau, mỗi mạch gắn với số phận một nhóm nhân vật; tiểu thuyết dài, truyện trinh thám, truyện lịch sử nhiều chương hay dùng kiểu này.
Ngoài số mạch, người ta còn để ý cách xếp thời gian. Có truyện kể tuần tự từ trước ra sau, như hầu hết truyện cổ tích. Có truyện mở đầu bằng kết cục rồi mới quay lại kể nguyên nhân, hoặc chen hồi ức vào giữa. Truyện hiện đại còn có kiểu cốt truyện đặt nặng diễn biến tâm trạng hơn là sự kiện bên ngoài, đọc xong khó kể lại “chuyện gì đã xảy ra” nhưng nhớ mãi một cảm giác. Còn những cú lật bất ngờ ở cuối thì đã có tên riêng, xem bài cú bẻ lái khiến người đọc ngỡ ngàng.
Cốt truyện của bốn văn bản quen thuộc trong SGK
Bài học đường đời đầu tiên (Tô Hoài)
Cốt truyện đơn tuyến, kể theo trình tự thời gian. Dế Mèn cường tráng nhưng kiêu căng, bày trò trêu chị Cốc; chị Cốc tưởng Dế Choắt gây sự nên mổ Choắt đến chết; Mèn ân hận. Mỗi sự việc là nguyên nhân của sự việc sau, và chính chuỗi nhân quả ấy làm bài học về thói ngông cuồng trở nên thấm thía. Tóm tắt và phân tích có ở bài đoạn trích Dế Mèn phiêu lưu kí trong Ngữ văn 6.
Sơn Tinh, Thủy Tinh (truyền thuyết)
Mở đầu là việc vua Hùng kén rể, thắt nút ở chỗ hai thần cùng đến cầu hôn, đỉnh điểm là trận giao tranh dâng nước, dời núi, mở nút khi Thủy Tinh rút quân nhưng năm nào cũng trả thù. Cốt truyện dân gian thường rõ chặng như vậy, rất hợp để luyện cách chia bố cục.
Chiếc lá cuối cùng (O. Hen-ri)
Phần lớn truyện xoay quanh Giôn-xi ốm nặng, nằm đếm lá thường xuân và tin mình sẽ chết khi chiếc lá cuối cùng rụng. Chiếc lá không rụng, cô gượng dậy được. Đến cuối truyện, Xiu mới kể ra rằng cụ Bơ-men đã vẽ chiếc lá ấy trong đêm mưa gió và qua đời vì viêm phổi. Cách giấu sự thật đến phút chót làm cho cốt truyện có sức lay động mạnh. Câu hỏi đọc hiểu của văn bản có ở bài soạn văn bản Chiếc lá cuối cùng.
Hai đứa trẻ (Thạch Lam)
Truyện gần như không có sự kiện lớn: chị em Liên ngồi bán hàng, nhìn phố huyện lúc chiều tàn và thức đợi chuyến tàu đêm. Cốt truyện mờ đi, nhường chỗ cho tâm trạng. Đây là ví dụ tốt để thấy truyện vẫn hay khi “không có chuyện gì xảy ra”.
Cốt truyện, tóm tắt hay chủ đề: chớ lẫn
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Ví dụ với Chiếc lá cuối cùng |
|---|---|---|
| Cốt truyện | Những sự kiện nào, xếp ra sao? | Giôn-xi ốm, đếm lá; chiếc lá không rụng; sự thật về cụ Bơ-men lộ ra ở cuối |
| Tóm tắt | Kể ngắn lại nội dung bằng lời của mình | Một đoạn văn 5–7 câu kể lại truyện |
| Đề tài | Truyện viết về mảng đời sống nào? | Cuộc sống của những họa sĩ nghèo |
| Chủ đề | Tác giả muốn nói điều gì? | Tình thương và sự hi sinh có thể cứu sống con người |
Tóm tắt dựa vào cốt truyện nhưng không đồng nhất: cùng một cốt truyện, mỗi người tóm tắt một kiểu. Còn chủ đề là điều rút ra sau khi đi hết cốt truyện; muốn tìm cho đúng, xem bài đi tìm chủ đề của một truyện.
Thực hành: bốn câu hỏi nhận diện cốt truyện
Câu 1: Sự việc nào sau đây là đỉnh điểm trong cốt truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh?
A. Vua Hùng ra điều kiện về sính lễ. B. Sơn Tinh mang lễ vật đến trước. C. Thủy Tinh dâng nước đánh Sơn Tinh. D. Hằng năm Thủy Tinh lại dâng nước.
Đáp án: C. Trận đánh là lúc mâu thuẫn giữa hai thần căng thẳng nhất; D thuộc phần kết, giải thích hiện tượng lũ lụt hằng năm.
Câu 2: Truyện có hai mạch sự kiện song song, mỗi mạch gắn với một gia đình khác nhau, thuộc kiểu cốt truyện nào?
Đáp án: Cốt truyện đa tuyến, vì tồn tại đồng thời từ hai mạch sự kiện trở lên.
Câu 3: Trong Bài học đường đời đầu tiên, nếu bỏ sự việc Dế Mèn trêu chị Cốc thì cốt truyện thay đổi thế nào?
Đáp án: Cốt truyện mất mắt xích quan trọng nhất: không có cái chết của Dế Choắt, cũng không có sự hối hận của Dế Mèn, nên bài học về thói kiêu căng không còn chỗ đứng. Đây là sự kiện thuộc cốt truyện, không phải chi tiết phụ.
Câu 4: Câu nhận xét “Hai đứa trẻ là truyện không có cốt truyện” đúng hay sai?
Đáp án: Chưa chính xác. Truyện vẫn có cốt truyện, chỉ là cốt truyện đơn giản, ít sự kiện, nghiêng về diễn biến tâm trạng. Nói đúng hơn là truyện có cốt truyện mờ nhạt.
Học sinh hay hỏi gì về cốt truyện
Cốt truyện gồm những phần nào?
Ở THCS, chỉ cần nhớ ba phần: mở đầu, diễn biến, kết thúc. Chia chi tiết hơn thì có trình bày, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm và mở nút; tùy truyện mà một vài chặng có thể vắng mặt hoặc đảo vị trí.
Cốt truyện đơn tuyến là gì?
Là kiểu cốt truyện chỉ có một mạch sự kiện, thường tập trung vào sự phát triển của một hoặc vài nhân vật chính. Phần lớn truyện ngắn trong SGK thuộc kiểu này.
Cốt truyện tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là plot. Từ story thường chỉ câu chuyện nói chung, còn plot nhấn vào cách các sự kiện được sắp đặt và nối với nhau.
Thơ có cốt truyện không?
Thơ trữ tình thường không có cốt truyện mà đi theo mạch cảm xúc. Truyện thơ và thơ có yếu tố tự sự thì có, ví dụ Truyện Kiều của Nguyễn Du kể cả một đời người. Ranh giới giữa kể và bộc lộ cảm xúc được bàn ở bài phương thức tự sự trong văn bản.