Trăng hoa là cách nói văn vẻ để chỉ chuyện yêu đương lăng nhăng, không đứng đắn, hết vương vấn người này lại tán tỉnh người khác. Từ điển ghi nghĩa ấy thường nói về đàn ông, và lời chê “quen thói trăng hoa” vẫn mang đúng giọng đó. Người trăng hoa, tính trăng hoa hay chuyện trăng hoa đều xoay quanh một ý: tình cảm thiếu chuyên nhất.
| Nghĩa ngắn | Quan hệ trai gái lăng nhăng, thiếu nghiêm túc, không chung thủy |
| Loại từ | Danh từ (chuyện trăng hoa, thói trăng hoa); khẩu ngữ hay dùng như tính từ: “anh ta trăng hoa lắm” |
| Đồng nghĩa | Hoa nguyệt, nguyệt hoa, trăng gió |
| Sắc thái | Chê; nghe nhã hơn lăng nhăng nhưng ý trách không nhẹ hơn bao nhiêu |
Trăng hoa: vì sao lại là trăng và hoa?
Trăng và hoa vốn là hai thứ đẹp nhất trong túi thơ của người xưa. Văn nhân ngắm trăng, thưởng hoa, rồi mượn cảnh để nói về người đẹp và về tình. Đi thêm một bước, cặp chữ này được dùng để gọi khéo những cuộc vui yêu đương mà người ta ngại gọi thẳng tên.
Đó là lối nói tránh rất quen của tiếng Việt: chuyện tình ái lả lơi được gói vào hình ảnh thiên nhiên cho đỡ sỗ sàng. Cùng một nếp ấy có trăng gió, gió trăng, ong bướm. Có điều, cảnh càng đẹp thì lời trách càng kín, nên nghe “trăng hoa” người ta vẫn hiểu ngay đó là một lời chê.
Cũng cần biết một nghĩa khác, chẳng liên quan gì đến tình ái. Mỗi tháng năm, báo chí thường đưa tin về Trăng Hoa: tên gọi trăng tròn tháng 5 theo lối đặt tên trăng của phương Tây (tiếng Anh là Flower Moon). Gặp chữ viết hoa cạnh lịch thiên văn thì đó là chuyện ngắm trời, không phải chuyện người.
Chữ nguyệt 月 trong Hán Việt vốn nghĩa là mặt trăng, rồi chỉ cả tháng, và vào thơ cổ thành hình ảnh của tình duyên, nỗi nhớ.
Chê ai trăng hoa là chê điều gì?
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học xếp trăng hoa vào loại danh từ, dùng để nói chung về những mối quan hệ nam nữ bừa bãi, thiếu nghiêm túc. Hai ví dụ quen nhất là quen thói trăng hoa và chuyện trăng hoa. Trong lời ăn tiếng nói, người ta còn dùng nó như tính từ:
- Bà ngoại dặn cháu gái: “Lấy chồng thì chọn người hiền, đừng ham mấy cậu trăng hoa, miệng ngọt mà lòng không ở yên một chỗ.”
- Một dòng bình luận dưới bộ phim truyền hình: “Nam chính đẹp trai thật, tiếc là trăng hoa quá.”
- Trong bài đọc hiểu: “Tác giả phê phán thói trăng hoa của kẻ coi tình cảm như trò chơi.”
Điểm mấu chốt nằm ở sự thiếu chuyên nhất và thiếu nghiêm túc. Một người hay cười nói, có nhiều bạn khác giới chưa phải là trăng hoa. Chữ này chỉ đúng khi có chuyện tán tỉnh, hứa hẹn với nhiều người, hoặc đã có đôi mà lòng vẫn đi tìm chỗ khác.
Họ hàng của trăng hoa: nguyệt hoa, trăng gió, ong bướm
| Từ | Gần trăng hoa ở chỗ | Khác ở chỗ |
|---|---|---|
| Nguyệt hoa, hoa nguyệt | Đồng nghĩa, chỉ chuyện tình trai gái | Đậm chất Hán Việt, gặp nhiều trong thơ cũ |
| Trăng gió | Đồng nghĩa khi nói chuyện yêu đương lả lơi | Trong thơ xưa còn chỉ thú thưởng ngoạn, phong nhã |
| Ong bướm | Chỉ kẻ ve vãn, tán tỉnh | Hình ảnh rõ hơn: người đàn ông là con ong, cái bướm bay qua nhiều bông hoa |
| Lăng nhăng | Cùng ý không đứng đắn trong tình cảm | Khẩu ngữ, thẳng và nặng hơn; còn có nghĩa “linh tinh” |
| Đa tình | Dễ rung động trước nhiều người | Nhẹ hơn hẳn, có khi chỉ là lời trêu |
| Chung thủy, chung tình | Trái nghĩa: một lòng với một người | |
Giữa hai từ dễ lẫn nhất là trăng hoa và đa tình, nên nhớ thế này: đa tình nói về cái tim dễ xao động, còn trăng hoa nói về hành động đã thành thói. Bài về người đa tình dễ rung động phân tích kĩ ranh giới đó. Còn muốn đọc thêm về từ khẩu ngữ, thẳng thừng hơn, xem hai nghĩa của chữ lăng nhăng.
Nguyễn Du dùng trăng hoa, nguyệt hoa thế nào?
Truyện Kiều là chỗ học cách dùng nhóm từ này rõ nhất. Đêm thề nguyền, Kim Trọng ngỏ ý muốn gần gũi hơn, dù chính chàng cũng ngại mình quá đà. Kiều đáp lại rất khéo:
Đừng điều nguyệt nọ hoa kia,
Ngoài ra ai lại tiếc gì với ai.
“Nguyệt nọ hoa kia” là cách tách đôi chữ nguyệt hoa để nói tránh chuyện vượt quá lễ. Ngoài chuyện ấy, nàng chẳng tiếc chàng điều gì; nàng không từ chối tình yêu, chỉ vạch ranh giới cho nó.
Ở đoạn Thúc Sinh và Kiều bị đưa ra cửa quan, viên quan xử án nghe rõ đầu đuôi thì dịu giọng: “Trăng hoa song cũng thị phi biết điều”. Ý là chuyện của đôi này tuy thuộc loại trăng hoa, nhưng người trong cuộc vẫn biết phải trái. Câu thơ cho thấy từ này ngay từ thời ấy đã mang sẵn ý chê, đến mức muốn khen phải thêm chữ “song”. Kẻ trăng hoa đúng nghĩa nhất trong truyện thì có hẳn một cái tên thành từ chung, đọc ở bài gã Sở Khanh trong Truyện Kiều.
Viết văn ngày nay, nếu muốn chê mà giữ lời cho nhã, “trăng hoa” vẫn là lựa chọn hợp hơn “lăng nhăng”. Một câu kiểu “Anh ta có tiếng trăng hoa từ thời sinh viên” vừa đủ ý vừa không thô.
Người trăng hoa, tính trăng hoa và mấy cách nói gần
Người trăng hoa là người như thế nào?
Là người không nghiêm túc trong tình cảm: tán tỉnh nhiều người cùng lúc, thay người yêu liên tục, hoặc đã có đôi vẫn ve vãn chỗ khác. Lời nói thường ngọt, hứa hẹn nhiều nhưng ít giữ.
Trăng hoa nghĩa là gì khi nói về phụ nữ?
Từ điển ghi từ này thường nói về đàn ông, nhưng không cấm dùng cho phụ nữ. Khi chê phụ nữ, tiếng Việt hay dùng lẳng lơ, lả lơi; các từ ấy có sắc thái khác và nặng nề hơn, nên cần cân nhắc khi viết về người thật.
Tính trăng hoa có phải là ngoại tình không?
Không hẳn. Ngoại tình nói về người đã có vợ, có chồng mà quan hệ với người khác. Tính trăng hoa rộng hơn, chỉ cả lối yêu đương thiếu chuyên nhất của người còn độc thân.
Trăng hoa tiếng Anh là gì?
Có thể dùng philandering (thói trăng hoa) hoặc gọi người đó là a womanizer, a philanderer. Nói nhẹ hơn thì có a flirt, chỉ người hay tán tỉnh.