Tóm tắt Chữ bầu lên nhà thơ (Lê Đạt) ngắn gọn, đầy đủ – 6 mẫu hay nhất

Trong Chữ bầu lên nhà thơ, Lê Đạt cho rằng thơ được làm nên bằng chữ, và nghề thơ là một nghề lao động khổ công chứ không trông vào cảm hứng nhất thời hay năng khiếu trời cho. Danh hiệu nhà thơ không được giữ suốt đời: mỗi lần viết, người làm thơ lại phải để chữ “bỏ phiếu” chọn mình.

Văn bản mở đầu bằng sự phân biệt: văn xuôi nói ý trong lời, còn thơ gửi ý ngoài lời, và nhà thơ làm việc với diện mạo, âm thanh, sức vang của từng chữ. Từ đó, Lê Đạt lần lượt bác bỏ hai cách nghĩ phổ biến. Cách thứ nhất xem thơ là sản phẩm của những cơn bốc đồng; ông đáp lại rằng cảm hứng thường ngắn ngủi, câu thơ hay chỉ đến với ai kiên trì. Cách thứ hai cho rằng nhà thơ Việt chín sớm nên tàn sớm; ông chỉ ra đó là số phận của người chỉ sống nhờ vốn trời cho, còn ông quý những người cần mẫn như nhà nông trên trang giấy. Mượn lời Ét-mông Gia-bét, tác giả kết luận rằng chữ mới là cử tri bầu ra nhà thơ, và người cầm bút phải tận tụy với ngôn ngữ dân tộc.

Phần 1 – Quan niệm về chữ trong thơ. Tác giả nhắc lại những ý mình từng phát biểu: thơ dựa vào “ý tại ngôn ngoại”; người ta làm thơ bằng chữ chứ không phải bằng ý; giá trị của chữ thơ nằm ở sự tương quan với câu, với bài. Chữ ở thơ và văn xuôi khác nhau về hoá trị.

Phần 2 – Hai quan niệm cần bác bỏ. Người đời hay ca ngợi công phu của nhà tiểu thuyết mà quên công phu của nhà thơ, lại tôn vinh những thi sĩ viết tức thì. Lê Đạt cho rằng ơn trời rồi sẽ cạn, thơ hay là “kì ngộ” của sự thành tâm bền bỉ. Ông cũng phê phán định kiến nhà thơ Việt sớm tàn lụi, đề cao những người lao động chữ suốt đời, rồi giải thích quan niệm của Gia-bét: nhà thơ phải ứng cử lại trong mỗi bài thơ, đến Huy-gô cũng có lúc bị chữ loại ra.

Phần 3 – Trách nhiệm của nhà thơ. Mỗi nhà thơ có một con đường riêng, nhưng con đường nào cũng đòi hỏi sự dùi mài, biến ngôn ngữ chung thành tiếng nói độc đáo, làm phong phú tiếng mẹ đẻ.

Lê Đạt mở bài viết bằng việc tóm lược lại một số quan niệm ông đã trình bày trước đó. Theo ông, văn xuôi chủ yếu nói trọn ý trong câu chữ, còn thơ để ý ngân vang ở bên ngoài lời. Vì vậy, thơ không được làm bằng ý tưởng mà làm bằng chữ. Cái nhà thơ chăm chút không phải nghĩa thông dụng hay nghĩa trong từ điển, mà là dáng dấp, độ vang, sức gợi cảm của chữ khi nó kết thành câu, thành bài. Dẫn ý của Va-lê-ri, ông khẳng định chữ thơ và chữ văn xuôi tuy cùng vỏ ngoài nhưng mang “hoá trị” khác hẳn.

Tiếp đó, tác giả nhận thấy người ta hay nói tới công sức của các tiểu thuyết gia – Tôn-xtôi nhiều lần sửa chữa bộ tiểu thuyết đồ sộ của mình, còn Phlô-be thì đắn đo từng chữ – nhưng lại ít nhắc tới sự nhọc nhằn của nhà thơ, thậm chí ca tụng những thi sĩ chỉ viết trong cơn cao hứng. Ông phản bác: cảm hứng trời cho rất ngắn ngủi; câu thơ hay có thể đến như một cuộc gặp kì lạ, song đó là thành quả của lòng kiên trì, không phải trò may rủi. Ông cũng cho rằng nhiều người đã hiểu sai lời Trang Tử để xem nhẹ việc học, trong khi muốn bỏ thì trước hết phải có.

Ông bày tỏ thái độ không đồng tình với định kiến các nhà thơ Việt Nam chín sớm rồi tàn lụi sớm, bởi đó là những người chỉ trông vào vốn trời ban. Ông không mê thần đồng mà quý những người cặm cụi trên “cánh đồng giấy”, như các thi hào Lý Bạch, Gớt, Ta-go vẫn viết sung sức khi tuổi đã cao. Cái già, cái trẻ của nhà thơ do nội lực của chữ quyết định.

Từ đó, Lê Đạt tán thành nhận định của Ét-mông Gia-bét rằng chữ bầu lên nhà thơ: không có chức danh nhà thơ vĩnh viễn, mỗi bài thơ là một kì bầu cử khắc nghiệt; ngay Huy-gô cũng có lần không trúng cử. Cuối cùng, ông kết luận: con đường thơ là số phận riêng của mỗi người, nhưng ai cũng phải tận tụy lao động chữ, làm giàu cho tiếng mẹ đẻ.

• Luận đề: nhà thơ được làm nên bởi lao động chữ, không phải bởi danh xưng hay thiên phú.
• Luận điểm 1: chữ thơ khác chữ văn xuôi – thơ đòi hỏi sức gợi, âm vang và quan hệ hữu cơ giữa các chữ.
• Luận điểm 2: làm thơ không thể dựa vào bốc đồng; cảm hứng chóng qua, thành công cần sự bền bỉ và học vấn.
• Luận điểm 3: nhà thơ chỉ sống bằng vốn trời cho sẽ sớm cạn; nhà thơ chân chính lao động cần mẫn đến cuối đời.
• Luận điểm 4: chữ là cử tri; mỗi bài thơ, nhà thơ phải ứng cử lại.
• Kết luận: dù theo con đường nào, nhà thơ cũng phải làm giàu ngôn ngữ dân tộc bằng lao động chữ tận tụy.

Bằng giọng văn thẳng thắn, hóm hỉnh, Lê Đạt khẳng định làm thơ trước hết là làm chữ, khác với văn xuôi vốn nói ý trong lời. Ông không tin những vần thơ ra đời nhờ may mắn hay năng khiếu bẩm sinh, cũng không chấp nhận định kiến người làm thơ Việt Nam sớm tàn. Người làm thơ đích thực phải cần cù như người nông dân, cày xới trên trang giấy cả đời. Bởi chữ mới là người có quyền chọn lựa: mỗi tác phẩm là một lần nhà thơ phải chứng minh mình xứng đáng. Đó cũng là cách nhà thơ góp phần làm đẹp tiếng Việt.