Chữ bầu lên nhà thơ là tiểu luận ngắn của nhà thơ Lê Đạt, bày tỏ quan niệm của ông về chữ trong thơ và về nghề làm thơ. Văn bản được học ở Bài 3 – chủ đề nghệ thuật thuyết phục của văn nghị luận – trong sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập một. Bài viết dưới đây tổng hợp đủ những kiến thức cần nắm: nội dung văn bản, tiểu sử và sự nghiệp Lê Đạt, xuất xứ, thể loại, bố cục, hệ thống luận điểm, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Chữ bầu lên nhà thơ
Văn bản trong SGK là phần trích từ cuốn Đối thoại với đời & thơ (NXB Trẻ, 2011). Lê Đạt mất năm 2008 nên tác phẩm vẫn còn trong thời hạn bảo hộ; Văn VN chỉ lược thuật ý chính theo đúng trình tự lập luận và trích vài cụm từ ngắn. Phần trả lời câu hỏi SGK em xem ở bài soạn bài Chữ bầu lên nhà thơ.
Chữ trong thơ khác chữ trong văn xuôi. Mở đầu, tác giả nhắc lại vắn tắt những ý kiến ông từng trình bày ở một hội thảo tổ chức tại Văn Miếu cũng như trong tập thơ Bóng chữ của mình. Theo ông, văn xuôi chủ yếu nói thẳng điều cần nói, còn thơ gửi ý ở ngoài lời, theo lối “ý tại ngôn ngoại”. Ông khẳng định: “Người ta làm thơ không phải bằng ý mà bằng chữ”. Cái nhà thơ khai thác không dừng ở nghĩa quen dùng hằng ngày hay nghĩa ghi trong từ điển, mà ở dáng vẻ, âm vang, sức gợi của con chữ khi nó đứng trong quan hệ với cả câu, cả bài. Mượn lời Va-lê-ri, ông cho rằng chữ ở hai địa hạt này giống nhau về hình thức mà khác nhau về “hoá trị”.
Phản bác lối nghĩ thơ chỉ cần cảm hứng bốc đồng. Người ta thường nhắc đến sự nhọc công của các nhà tiểu thuyết như Tôn-xtôi, Phlô-be, nhưng ít ai nói tới công sức của nhà thơ; trái lại, nhiều người tôn sùng kiểu thi sĩ viết một mạch trong phút cao hứng. Lê Đạt cho rằng cảm hứng trời cho vốn chóng tàn. Câu thơ hay có thể là một cuộc gặp gỡ kì diệu, nhưng đó là phần thưởng cho sự kiên trì, dốc lòng, chứ không phải chuyện may rủi: “Làm thơ không phải đánh quả”. Ông cũng chỉ ra cách hiểu sai câu nói “vứt thánh bỏ trí” của Trang Tử: muốn vứt bỏ thì trước hết phải có đã.
Phản bác định kiến nhà thơ Việt chín sớm thì tàn sớm. Tác giả không ưa những nhà thơ thần đồng chỉ sống bằng vốn trời cho. Ông quý những người lặn lội, cần mẫn trên “cánh đồng giấy”, sẵn sàng “đổi bát mồ hôi lấy từng hạt chữ”. Dẫn chứng là Ta-go, Gớt, Lý Bạch, Xa-a-đi – những người đến tuổi già vẫn gặt hái những mùa thơ tươi trẻ; và câu nói của Pi-cát-xô rằng con người cần rất nhiều thời gian mới trở nên trẻ.
Chữ bầu lên nhà thơ. Tác giả tán thành ý của nhà thơ Pháp Ét-mông Gia-bét: không ai giữ chức nhà thơ trọn đời; mỗi bài thơ là một lần ứng cử trước những cử tri khó tính là chữ. Ngay cả thiên tài như Vích-to Huy-gô cũng có lần không được chữ tái cử.
Trách nhiệm của nhà thơ. Con đường thơ của mỗi người mỗi khác, không có lối đi chung cho tất cả. Nhưng dù đi đường nào, người làm thơ cũng phải dồn hết tâm trí lao động với chữ, biến ngôn ngữ chung thành tiếng nói riêng, góp phần làm giàu tiếng mẹ đẻ, như một “lão bộc trung thành của ngôn ngữ”.
Thông tin tác giả Lê Đạt
Nhà thơ Lê Đạt (1929 – 2008), tên thật Đào Công Đạt, sinh ngày 10 tháng 9 năm 1929 tại Yên Bái, quê gốc ở xã A Lữ, Bắc Giang (nhiều tài liệu học tập ghi là Á Lữ). Ông tham gia cách mạng từ sau Cách mạng tháng Tám, trong kháng chiến chống Pháp làm công tác tuyên huấn; sau năm 1954 về Hà Nội làm biên tập viên báo Văn nghệ.
Ông là một trong những gương mặt chủ chốt của phong trào Nhân văn – Giai phẩm những năm 1950. Sau biến cố ấy, ông gần như vắng bóng trên văn đàn khoảng ba mươi năm, đến năm 1988 mới được phục hồi tư cách hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Năm 2007, ông được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (với các tập Bóng chữ, Ngó lời, Hèn đại nhân), cùng đợt với Trần Dần, Hoàng Cầm và Phùng Quán. Ông qua đời tại Hà Nội ngày 21 tháng 4 năm 2008.
Về phong cách, Lê Đạt tự nhận mình là “phu chữ”: ông làm thơ kĩ lưỡng, cân nhắc từng con chữ, coi trọng tính đa nghĩa và sức gợi của ngôn từ. Thơ ông giàu nhạc điệu, nhiều cách tân, hay chơi chữ, đòi hỏi người đọc phải đọc chậm và đọc kĩ. Có thể nói, tiểu luận Chữ bầu lên nhà thơ chính là lời tự bạch về con đường thơ mà ông theo đuổi suốt đời.
Tác phẩm chính:
- Bài thơ trên ghế đá (1958, tập thơ chung với Vĩnh Mai)
- 36 bài thơ tình (1990, tập thơ chung với Dương Tường)
- Tập thơ Bóng chữ (1994), Ngó lời (1997)
- Hèn đại nhân (tập truyện, 1994)
- U75 từ tình (thơ và đoản ngôn, 2007)
- Đối thoại với đời & thơ (tiểu luận, trò chuyện, in năm 2011)
Thông tin tác phẩm Chữ bầu lên nhà thơ
Xuất xứ văn bản Chữ bầu lên nhà thơ
Tiểu luận được đăng lần đầu năm 1994, trên số 34 báo Văn nghệ, sau đó được tập hợp vào cuốn Đối thoại với đời & thơ (NXB Trẻ, 2011, các trang 86 – 88). SGK Ngữ văn 10 Kết nối tri thức chọn in phần trích.
Hoàn cảnh sáng tác
Bài viết ra đời năm 1994, cùng năm Lê Đạt in tập thơ Bóng chữ – dấu mốc ông trở lại đời sống văn học sau nhiều năm vắng bóng. Trong đó, ông tổng kết quan niệm đã chín muồi qua nhiều năm làm phu chữ, đồng thời trả lời những ý kiến cho rằng thơ chỉ cần năng khiếu và cảm hứng tức thời.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản nghị luận (tiểu luận, nghị luận văn học).
- Phương thức biểu đạt chính: nghị luận; có kết hợp biểu cảm (tác giả bày tỏ trực tiếp thái độ ghét, không mê, ưa…).
Vấn đề nghị luận
Văn bản bàn về vai trò của chữ đối với nhà thơ và bản chất của lao động thơ: nhà thơ chỉ thật sự là nhà thơ khi được chữ “bầu” lên qua mỗi tác phẩm, nhờ lao động chữ nghiêm túc, bền bỉ.
Bố cục – Chữ bầu lên nhà thơ có mấy phần?
Văn bản chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “khác nhau về hoá trị”): quan niệm của tác giả về chữ trong thơ, phân biệt với chữ trong văn xuôi.
- Phần 2 (tiếp theo đến “cuộc bỏ phiếu của chữ”): phản bác hai quan niệm sai về nghề thơ và giải thích ý “chữ bầu lên nhà thơ”.
- Phần 3 (còn lại): con đường riêng và trách nhiệm của nhà thơ chân chính đối với ngôn ngữ.
Hệ thống luận điểm, lí lẽ và bằng chứng
| Luận điểm | Lí lẽ, bằng chứng tiêu biểu |
|---|---|
| Thơ khác văn xuôi: thơ làm bằng chữ, ý nằm ngoài lời | Phân biệt nghĩa từ điển với dáng vẻ, âm vang, sức gợi của chữ; dẫn ý kiến của Va-lê-ri |
| Bác bỏ quan niệm thơ gắn với cảm hứng bốc đồng | Cảm hứng trời cho ngắn ngủi; câu thơ hay là kết quả của kiên trì; dẫn và giải thích lại câu nói của Trang Tử |
| Bác bỏ định kiến nhà thơ Việt chín sớm nên tàn lụi sớm | Hình ảnh người làm thơ như người nông dân một nắng hai sương; dẫn các thi hào Đông – Tây sáng tác bền bỉ đến tuổi già, câu nói của Pi-cát-xô |
| Chữ bầu lên nhà thơ | Ý kiến của Ét-mông Gia-bét; nhận xét về Vích-to Huy-gô |
| Trách nhiệm của nhà thơ | Mỗi người một con đường, nhưng ai cũng phải lao động chữ, làm giàu tiếng mẹ đẻ |
Giá trị nội dung
Tiểu luận khẳng định thơ là một nghề lao động nghiêm túc và nhọc nhằn với chữ, không thể chỉ trông vào năng khiếu hay những phút bốc đồng. Danh hiệu nhà thơ không phải là tấm bằng dùng mãi, mà phải được giành lại qua từng bài thơ. Qua đó, Lê Đạt đề cao trách nhiệm của người cầm bút với tiếng Việt và giúp người đọc hiểu vì sao thơ ông lại kĩ lưỡng, nhiều tìm tòi đến vậy.
Giá trị nghệ thuật
- Lập luận chặt chẽ: nêu quan niệm – bác bỏ ý kiến trái chiều – khẳng định lại vấn đề.
- Bằng chứng phong phú, lấy từ nhiều nền văn học và nghệ thuật (Tôn-xtôi, Phlô-be, Trang Tử, Lý Bạch, Ta-go, Pi-cát-xô…).
- Ngôn ngữ giàu hình ảnh, nhiều so sánh, ẩn dụ bất ngờ (cánh đồng giấy, hạt chữ, cử tri chữ); giọng văn thẳng thắn, hóm hỉnh, đậm cá tính.
- Kết hợp lí lẽ với cảm xúc cá nhân (ghét, không mê, ưa), tạo sức thuyết phục cao.
Ý nghĩa nhan đề Chữ bầu lên nhà thơ
Nhan đề đảo ngược cách nghĩ thông thường: không phải nhà thơ tạo ra chữ, mà chữ “bầu” ra nhà thơ. Hình ảnh cuộc bầu cử cho thấy danh hiệu nhà thơ chỉ có giá trị trong từng nhiệm kì – tức từng bài thơ. Muốn được chữ tín nhiệm, người viết phải lao động thật sự; nhan đề vì thế vừa mới lạ, vừa gói trọn luận đề của bài viết.
Sơ đồ tư duy Chữ bầu lên nhà thơ
Sơ đồ dưới đây giúp em ôn nhanh các ý chính của văn bản.
Lời kết
Chữ bầu lên nhà thơ là lời tự bạch nghề nghiệp của một người “phu chữ” cả đời, đồng thời là bài học về thái độ lao động nghệ thuật nghiêm túc. Khi ôn tập, em cần nhớ: tác giả Lê Đạt (1929 – 2008), in lần đầu năm 1994 trên báo Văn nghệ, thể loại nghị luận, bố cục 3 phần, các luận điểm phản bác và ý nghĩa hình ảnh chữ bỏ phiếu chọn nhà thơ.
Xem thêm:
- Soạn bài Chữ bầu lên nhà thơ (Kết nối tri thức 10)
- Soạn bài Yêu và đồng cảm
- Hiền tài là nguyên khí của quốc gia: tác giả, tác phẩm
- Phân tích Hiền tài là nguyên khí của quốc gia