Thế giới phẳng là cách nói hình ảnh về một thế giới mà nhờ internet, máy tính và thương mại toàn cầu, khoảng cách địa lý không còn ngăn được người ta làm việc, buôn bán, cạnh tranh với nhau. Cụm từ nổi tiếng nhờ cuốn The World Is Flat (2005) của nhà báo Mỹ Thomas L. Friedman. Bài giải thích thế giới phẳng nghĩa là gì, mười lực làm phẳng và những ý kiến phản bác.
| Nghĩa | Sân chơi kinh tế toàn cầu được san bằng: cá nhân, công ty ở bất kì đâu cũng có thể kết nối và cạnh tranh |
| Xuất xứ | Sách The World Is Flat của Thomas L. Friedman, in năm 2005 |
| Bản tiếng Việt | Thế giới phẳng: Tóm lược lịch sử thế giới thế kỉ XXI |
| Lĩnh vực | Toàn cầu hóa, kinh tế, công nghệ |
Thế giới phẳng không nói về hình Trái Đất
Chữ “phẳng” ở đây là ẩn dụ. Hãy hình dung một sân bóng dốc về một phía: đội đá ở phần sân thấp luôn chịu thiệt. Friedman cho rằng từ đầu thế kỉ XXI, cái sân ấy đang được san cho bằng. Một kĩ sư ở Ấn Độ, một nhân viên kế toán ở Trung Quốc có thể nhận việc của công ty Mỹ mà không cần rời quê, chỉ cần máy tính và đường truyền.
Để làm rõ ý, ông chia toàn cầu hóa thành ba chặng. Ở chặng đầu, nhân vật chính là các quốc gia và chính phủ. Ở chặng thứ hai, các công ty đa quốc gia dẫn dắt việc nối các thị trường lại. Chặng thứ ba, mà ông gọi là toàn cầu hóa 3.0, có điểm mới là chính cá nhân và nhóm nhỏ tự bước ra thị trường thế giới. Thế giới phẳng là tên gọi cho chặng thứ ba ấy.
Cuốn sách được giải Sách kinh doanh hay nhất năm 2005 do Financial Times và Goldman Sachs trao. Từ đó “thế giới phẳng” trở thành cụm từ quen trong báo chí, diễn đàn và cả đề văn ở Việt Nam.
Mười lực san phẳng sân chơi
Friedman gọi các nguyên nhân là “flatteners”, tạm dịch là những lực làm phẳng. Danh sách của ông gồm mười mục:
- Bức tường Berlin sụp đổ (9/11/1989): nhiều nền kinh tế mở cửa, gia nhập thị trường chung; máy tính cá nhân chạy Windows phổ biến.
- Netscape lên sàn chứng khoán (1995): trình duyệt web đưa internet đến với người thường.
- Phần mềm luồng công việc: máy tính ở các nơi nói chuyện được với nhau theo chuẩn chung.
- Tự đăng tải nội dung: phần mềm nguồn mở, blog, Wikipedia; ai cũng có thể góp sản phẩm của mình lên mạng.
- Thuê ngoài: tách công việc thành từng phần, giao cho nơi làm tốt và rẻ nhất.
- Chuyển sản xuất ra nước ngoài: dời nhà máy sang nơi chi phí thấp hơn.
- Chuỗi cung ứng: hàng hóa đi qua nhiều nước trước khi đến tay người mua.
- Nhận làm thay từ bên trong: công ty vận chuyển kiêm luôn việc sửa chữa, đóng gói cho hãng khác.
- Tự tìm thông tin: công cụ tìm kiếm cho mỗi người tự tra cứu mọi thứ.
- “Chất tăng lực”: kết nối không dây, gọi điện qua internet, thiết bị di động làm mọi lực kể trên mạnh thêm.
Tác động của mười lực này có hai mặt. Mặt tích cực là cơ hội mở rộng cho người ở nước đang phát triển. Mặt kia là sức ép: công việc có thể chuyển sang bất kì nơi nào rẻ hơn, nên người lao động phải học thêm kĩ năng liên tục mới giữ được chỗ đứng.
Dấu hiệu thế giới phẳng quanh ta
Không cần đọc hết cuốn sách dày mới thấy thế giới phẳng. Vài cảnh quen ở Việt Nam đã đủ minh họa:
- Một bạn lập trình viên ở Đà Nẵng ngồi nhà viết phần mềm cho công ty châu Âu, họp qua mạng mỗi sáng.
- Học sinh lớp 11 học một khóa lập trình trực tuyến do trường đại học nước ngoài giảng, có chứng chỉ.
- Chiếc điện thoại trong túi có màn hình làm ở nước này, chip ở nước khác, lắp ráp ở nước thứ ba.
- Một cửa hàng gốm nhỏ ở Bát Tràng bán hàng cho khách nước ngoài qua sàn thương mại điện tử.
Điểm chung: người ở xa vẫn bắt tay làm việc được với nhau, và đối thủ của mình có thể ở bên kia địa cầu.
Thế giới phẳng khác toàn cầu hóa ở đâu?
Khái niệm toàn cầu hóa và các mặt của nó là một quá trình lớn, kéo dài nhiều thế kỉ. Thế giới phẳng thì hẹp hơn: đó là một cách nhìn của một tác giả về chặng mới nhất của quá trình ấy, khi công nghệ số đặt cá nhân vào trung tâm. Có thể đồng ý hay không đồng ý với cách nhìn này, còn toàn cầu hóa là thực tế ai cũng thấy.
Cũng đừng nhầm với “thuyết Trái Đất phẳng”, tức niềm tin sai rằng hành tinh của chúng ta có hình đĩa dẹt. Thuyết này không có cơ sở khoa học và chẳng liên quan gì đến sách của Friedman.
Thế giới có thật sự phẳng?
Nhiều nhà kinh tế đã phản bác. Họ chỉ ra rằng phần lớn hoạt động kinh tế vẫn diễn ra trong phạm vi một nước; biên giới, ngôn ngữ, luật lệ, khoảng cách vẫn tạo chi phí lớn. Người ở vùng chưa có điện, chưa có mạng thì chưa bước được lên cái sân “phẳng” ấy. Chính Friedman về sau viết tiếp cuốn Nóng, phẳng, chật, bàn thêm về năng lượng và môi trường.
Với học sinh, đây là chất liệu tốt cho bài nghị luận xã hội. Một dàn ý gọn có thể đi theo ba ý: hiểu đúng thế giới phẳng là gì; cơ hội và thách thức với người trẻ Việt Nam (ngoại ngữ, kĩ năng số, tinh thần học suốt đời); giữ bản sắc khi đã “phẳng” với thế giới. Phẩm chất cần có được bàn kĩ ở bài người trẻ mang tầm nhìn của công dân toàn cầu. Một câu mở bài đắt cho đề này: chiếc máy tính trên bàn học hôm nay đã là cổng ra thế giới, nhưng bước qua cổng hay không vẫn do mình.
Thế giới phẳng trong sách vở và đề văn
Thế giới phẳng của Thomas Friedman nói về điều gì?
Cuốn sách lập luận rằng internet, phần mềm và thương mại toàn cầu đã san bằng nhiều rào cản, giúp cá nhân và công ty ở khắp nơi cạnh tranh trên cùng một sân chơi. Tác giả nêu mười lực làm phẳng và gợi ý cách người lao động thích nghi.
Thế giới phẳng tiếng Anh là gì?
Là the world is flat, lấy từ tên sách The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century. Khi nói về ý tưởng san bằng sân chơi, tiếng Anh còn dùng cụm level playing field.
Thế giới phẳng có phải là toàn cầu hóa không?
Không hoàn toàn. Toàn cầu hóa là quá trình chung; thế giới phẳng là cách Friedman gọi giai đoạn đầu thế kỉ XXI của quá trình đó, khi cá nhân được công nghệ nối thẳng với thị trường thế giới.
Sách Thế giới phẳng có bản tiếng Việt không?
Có. Bản dịch tiếng Việt mang tên đầy đủ Thế giới phẳng: Tóm lược lịch sử thế giới thế kỉ XXI.