Tiểu sử là gì? Dấu hiệu nhận biết và khác lí lịch, hồi kí ra sao?

Tiểu sử là bản trình bày tóm tắt thân thế và sự nghiệp của một người: sinh ra ở đâu, lớn lên thế nào, làm được gì, để lại gì. Thường do người khác viết, theo trình tự thời gian và ở ngôi thứ ba. Ở trường, tiểu sử là phần “tác giả” trước mỗi bài đọc; trên mạng xã hội, ô “Tiểu sử” lại là vài dòng tự giới thiệu, gần với chữ bio của tiếng Anh.

Khái niệm	Bản tóm tắt thân thế và sự nghiệp của một người
Gốc từ	Hán Việt: tiểu (nhỏ, vắn tắt) + sử (chép lại việc đã qua)
Thuộc	Danh từ; một dạng văn bản thông tin về con người
Dấu hiệu nhận biết	Mốc thời gian, địa danh có thật, kể theo trình tự, ngôi thứ ba, giọng khách quan
Tiếng Anh	biography; bản ngắn gọi là short bio

Tiểu sử khác lí lịch, hồi kí ở đâu?

Bốn từ dưới đây cùng kể chuyện đời một người, nhưng người viết, mục đích và giọng văn khác nhau rất xa.

Từ	Ai viết	Viết để làm gì	Giọng văn
Tiểu sử	Thường là người khác	Giới thiệu thân thế, sự nghiệp cho người đọc biết	Khách quan, ngôi thứ ba
Lí lịch (sơ yếu lí lịch)	Chính người đó khai, theo mẫu	Thủ tục hành chính: xin việc, nhập học	Khô, liệt kê theo mục
Tự truyện	Chính người đó	Kể đời mình thành một câu chuyện	Ngôi thứ nhất, giàu cảm xúc
Hồi kí	Người đã trải qua, chứng kiến	Ghi lại điều còn nhớ về một thời, một sự kiện	Ngôi thứ nhất, có thể kể cả về người khác

Trong chương trình Ngữ văn, đoạn Trong lòng mẹ trích từ Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng là ví dụ quen thuộc của hồi kí tự truyện: tác giả kể tuổi thơ của chính mình bằng giọng “tôi”. Đặt cạnh phần giới thiệu Nguyên Hồng ở đầu bài học sẽ thấy rõ ranh giới: một bên là kỉ niệm, một bên là mốc sự kiện. Bài câu hỏi đọc hiểu đoạn trích Trong lòng mẹ cho thấy giọng hồi kí ấy.

Một bản tóm tắt cuộc đời

Hai chữ Hán Việt nói gần đủ nghĩa: tiểu là nhỏ, vắn tắt; sử là chép lại việc đã qua. Tiểu sử vì thế là “pho sử nhỏ” của một đời người. Từ điển tiếng Việt định nghĩa nó là thân thế và sự nghiệp của một người, trình bày một cách tóm tắt, với ví dụ tóm tắt tiểu sử của các ứng cử viên; từ cũ đồng nghĩa là tiểu truyện.

Chữ “tóm tắt” là chìa khóa. Một cuốn sách dày kể đời một danh nhân vẫn có thể gọi là tiểu sử, nhưng tinh thần chung vẫn là chọn lọc: giữ những gì làm nên con người ấy, bỏ những chuyện vụn vặt. Trong sách giáo khoa, phần tiểu sử tác giả thường chỉ dài một đoạn.

Năm dấu hiệu nhận ra văn bản tiểu sử

1. Có mốc thời gian. Năm sinh, năm mất, năm ra đời tác phẩm, các chặng đời.
2. Có tên riêng, địa danh thật. Quê quán, nơi học, nơi làm việc, gia đình.
3. Kể theo trình tự. Phần lớn đi từ lúc sinh ra đến khi mất hoặc đến hiện tại.
4. Ngôi thứ ba, giọng khách quan. Người viết đứng ngoài, gọi nhân vật là “ông”, “bà” hoặc bằng tên.
5. Có phần đánh giá ngắn về sự nghiệp. Thường ở cuối: người ấy để lại gì, được nhìn nhận ra sao.

Văn bản có đủ năm dấu hiệu trên là tiểu sử. Nếu chuyển sang “tôi” và kể nhiều cảm xúc, đó đã nghiêng về tự truyện hoặc hồi kí.

Phần tiểu sử tác giả trong sách Ngữ văn

Gần như bài học văn bản nào cũng mở đầu bằng vài dòng về tác giả. Thử đọc một đoạn tiểu sử ngắn viết theo lối ấy:

Nguyễn Du, tên chữ Tố Như, hiệu Thanh Hiên, quê làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Ông sống vào buổi giao thời cuối Lê đầu Nguyễn, từng làm quan dưới triều Nguyễn và mất năm 1820 tại Huế. Tác phẩm tiêu biểu nhất của ông là Truyện Kiều.

Đoạn này đủ dấu hiệu: tên hiệu, quê quán, mốc năm mất, trình tự đời, câu đánh giá cuối. Nó không có chữ “tôi”, không có cảm xúc của người viết. Muốn đọc bản đầy đủ hơn, xem thân thế và con đường làm quan của Nguyễn Du.

Tiểu sử hay không chỉ liệt kê. Bài chuyện đời ông vua truyện cổ tích người Đan Mạch là ví dụ: các mốc đời được kể kèm chi tiết giúp người đọc hiểu vì sao những truyện ông viết lại buồn và đẹp như thế. Đó là lí do sách Ngữ văn đặt tiểu sử trước tác phẩm: hiểu người rồi mới hiểu văn.

Còn ô “Tiểu sử” trên Facebook hay TikTok là chuyện khác hẳn: chỉ dài vài chữ, tự mình viết, đôi khi chỉ là một câu đùa. Chuyện viết ô này cho gọn có ở bài mấy dòng tự giới thiệu dưới ảnh đại diện.

Bốn câu luyện tập về tiểu sử

Tiểu sử trên giấy tờ, trong sách và trên mạng

Tiểu sử tiếng Anh là gì?

Là biography. Bản tiểu sử do chính người đó viết gọi là autobiography (tự truyện). Trên mạng xã hội, ô giới thiệu ngắn gọi là bio, rút gọn từ biography.

Tiểu sử bản thân là gì?

Là bản tự trình bày ngắn về mình: họ tên, năm sinh, quê quán, quá trình học tập và công tác. Nó hay xuất hiện trong hồ sơ, đơn từ, nhất là khi ứng cử hoặc xin việc, gần với phần “tóm tắt quá trình” trong sơ yếu lí lịch.

Tiểu sử tóm tắt khác tiểu sử đầy đủ thế nào?

Bản tóm tắt chỉ giữ các mốc chính, thường vài câu đến một đoạn. Bản đầy đủ có thể dài cả cuốn sách, kể chi tiết các chặng đời, quan hệ, hoàn cảnh sáng tác.

Ô “Tiểu sử” trên Facebook dùng để làm gì?

Đó là dòng giới thiệu ngắn hiện dưới ảnh đại diện. Người dùng tự viết, có thể là câu châm ngôn, nghề nghiệp hay sở thích; không cần theo khuôn tiểu sử ở trường.