Tiếng lóng là lớp từ ngữ riêng mà một nhóm người dùng với nhau, mang nghĩa khác nghĩa thông thường, nhiều khi để người ngoài nghe không hiểu: học trò gọi điểm 2 là ngỗng, dân mạng gọi khoe khoang là flex. Tiếng lóng tiếng Anh là slang. Trong sách Ngữ văn, nó được xếp vào nhóm rộng hơn là biệt ngữ xã hội.
| Khái niệm | Từ ngữ riêng của một nhóm, tầng lớp, dùng song song với ngôn ngữ toàn dân |
| Nghĩa thường gặp | Nghĩa mới, nghĩa bóng hoặc nghĩa “mật mã” gán cho từ quen, từ mượn, chữ viết tắt |
| Thuộc | Từ vựng tiếng Việt xét theo phạm vi sử dụng; thuộc biệt ngữ xã hội |
| Dấu hiệu nhận biết | Chỉ người trong nhóm hiểu đúng; xuất hiện trong khẩu ngữ, tin nhắn; thay đổi nhanh |
| Học ở | Ngữ văn 8 (biệt ngữ xã hội): Chân trời sáng tạo tập hai, Cánh diều tập hai |
Tiếng lóng được định nghĩa ra sao?
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) giảng tiếng lóng là cách nói dùng lớp từ riêng thuộc về một tầng lớp hay một nhóm người, cốt để trong nội bộ hiểu nhau. Hai ví dụ từ điển đưa ra đều khá “đen”: tiếng lóng của dân phe phẩy khi giao dịch, tiếng lóng của kẻ cắp. Điều này cho thấy gốc gác của lớp từ này: lúc đầu nó là mật mã, sinh ra để giấu.
Sách Ngữ văn 8 hiện hành không dùng riêng chữ “tiếng lóng” mà dạy khái niệm biệt ngữ xã hội: từ ngữ chỉ dùng hạn chế trong một nhóm người có chung đặc điểm như nghề nghiệp, lứa tuổi, vị trí xã hội. Bộ Chân trời sáng tạo đặt bài này ở phần Thực hành tiếng Việt trang 32, tập hai; bộ Cánh diều đặt ở Bài 6, tập hai. Tiếng lóng là bộ phận năng động nhất của biệt ngữ xã hội, nhất là tiếng lóng tuổi học trò. Phần tổng kết của đề cương cuối học kì II Ngữ văn 8 bộ Cánh diều có nhắc lại khái niệm này.
Còn câu hỏi về cách viết: âm “l” và “n” lẫn nhau ở nhiều vùng nên không ít người gõ thành “tiếng nóng”; cách phân biệt nằm trong bài tiếng nóng hay tiếng lóng.
Bốn đặc điểm giúp nhận ra một từ lóng
- Có nhóm chủ. Mỗi từ lóng gắn với một cộng đồng: học sinh, game thủ, dân buôn, người hâm mộ thần tượng. Ra khỏi nhóm ấy, từ dễ thành vô nghĩa hoặc bị hiểu sai.
- Nghĩa lệch khỏi nghĩa từ điển. Gà vốn là con gà, trong giới thi đấu lại là người được một đội, một thầy luyện riêng. Phao trong phòng thi chẳng liên quan gì tới bơi lội.
- Sống trong lời nói. Từ lóng có mặt trong trò chuyện, tin nhắn, bình luận; gần như vắng hẳn trong văn bản hành chính, bài báo khoa học hay bài văn nghị luận.
- Đời ngắn. Phần lớn từ lóng nở rộ vài năm rồi lặn, thay bằng chữ mới. Số ít bền bỉ đến mức đi vào ngôn ngữ chung, chẳng ai còn coi là lóng.
Không cần đủ cả bốn dấu hiệu, nhưng nếu một từ có nghĩa lạ mà chỉ một nhóm hiểu, khả năng cao đó là tiếng lóng.
Ở phạm vi còn hẹp hơn tiếng lóng là inside joke, câu đùa chỉ vài người trong một nhóm bạn mới hiểu vì gắn với chuyện riêng của họ.
Những con đường sinh ra tiếng lóng tiếng Việt
| Cách tạo | Cơ chế | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chuyển nghĩa từ có sẵn | Lấy từ thuần Việt quen thuộc, gán nghĩa mới nhờ liên tưởng | ngỗng (điểm 2, vì chữ số giống con ngỗng), gậy (điểm 1), phao (tài liệu mang vào phòng thi) |
| Vay mượn | Dùng nguyên từ nước ngoài hoặc đọc chệch đi | flex, slay, crush; sít rịt đọc chệch từ “secret” |
| Viết tắt, thay kí tự | Rút gọn hoặc thay chữ bằng số, kí hiệu khi nhắn tin | ib, ko, g9 |
| Ghép thành cụm hình ảnh | Tạo cụm từ có nghĩa bóng, thường hài hước | trúng tủ, chiến binh bàn phím, đu trend |
Kiểu thứ ba gần với teencode; nhiều người gộp chung nhưng thực ra teencode là một lối viết, còn tiếng lóng là chuyện nghĩa của từ. Bài lối viết teencode của tuổi mới lớn nói kĩ chỗ khác nhau này. Muốn xem những từ lóng đang lưu hành trên mạng, có thể tra ở danh mục từ lóng Gen Z dùng nhiều.
Có chữ lóng sống lâu trong lời ăn tiếng nói Sài Gòn rồi lan lên mạng, như chữ khứa trong thằng khứa, nghe suồng sã và thường kèm chút bực bội hay trêu chọc.
Nói lái cũng có khi dùng để né một từ nặng nề, như ấm dâu, cách nói gắn với hành vi xâm hại trẻ em chứ không phải để đùa.
Tiếng lóng trong tác phẩm văn học
Nhà văn dùng tiếng lóng không phải để “bắt trend” mà để nhân vật nói đúng giọng của họ. Ba trường hợp quen thuộc:
Lời thoại học trò trong sách Ngữ văn 8 cũ
Bài Từ ngữ địa phương và biệt ngữ xã hội ở chương trình cũ dẫn một câu của học sinh than chuyện nhận ngỗng vì không trúng tủ. Chỉ hai chữ mà người đọc nhận ra ngay người nói là ai, đang ở tâm trạng gì. Nếu viết lại thành “bị điểm 2 vì đề không rơi vào phần đã ôn”, câu văn đúng hơn nhưng mất hẳn giọng tuổi học trò.
Chữ “mợ” trong hồi kí của Nguyên Hồng
Ở đoạn trích Trong lòng mẹ, lời kể dùng “mẹ” còn lời bà cô lại nói “mợ mày”. Trước năm 1945, những gia đình khá giả ở thành thị gọi cha là “cậu”, gọi mẹ là “mợ”. Cách xưng hô ấy là biệt ngữ của một tầng lớp, giúp người đọc thấy rõ gia cảnh và thời đại của bé Hồng. Bài soạn đoạn trích Trong lòng mẹ có phân tích nhân vật bà cô kĩ hơn.
Giọng dân anh chị đất cảng trong Bỉ vỏ
Cũng Nguyên Hồng, tiểu thuyết Bỉ vỏ cho các nhân vật trộm cắp ở Hải Phòng nói với nhau bằng thứ tiếng lóng của giới ấy. Tác dụng ở đây gần như ngược với trường hợp học trò: không phải để gây cười, mà để dựng lại một thế giới khép kín, có luật lệ và ngôn ngữ riêng, người ngoài khó chen vào.
Tiếng lóng, biệt ngữ, từ địa phương: khác nhau ở đâu?
| Tiêu chí | Tiếng lóng | Biệt ngữ xã hội | Từ ngữ địa phương |
|---|---|---|---|
| Phạm vi | Một nhóm nhỏ, thường có ý giấu hoặc đùa | Một tầng lớp, nghề, lứa tuổi; rộng hơn tiếng lóng | Một vùng miền |
| Vì sao khác | Do nhóm tự đặt nghĩa mới | Do đặc điểm xã hội chung | Do địa lí, lịch sử ngữ âm |
| Ví dụ | ngỗng, phao, flex | cậu, mợ (nhà khá giả thời trước); trẫm, khanh (triều đình) | mè (vừng), trái (quả), bắp (ngô) |
| Tuổi thọ | Ngắn, thay đổi nhanh | Theo tầng lớp, có thể kéo dài | Rất bền |
Ranh giới không phải lúc nào cũng rạch ròi. Một chữ lóng của game thủ có thể lan ra cả lứa tuổi, khi đó nó gần với biệt ngữ của người trẻ nói chung hơn là mật mã của một hội nhỏ.
Luyện nhận diện tiếng lóng có đáp án
Câu 1: Tìm tiếng lóng trong câu sau và giải thích nghĩa: “Hôm qua nó mang phao vào phòng thi, may mà không bị bắt.”
Đáp án: Từ lóng là phao, nghĩa là tài liệu chép sẵn, mang lén vào phòng thi để quay cóp. Liên tưởng: phao giúp người đuối nước bám vào cho khỏi chìm, cũng như tờ giấy giúp người thi “bám” lấy lúc không thuộc bài.
Câu 2: Từ “gà” trong hai câu sau, câu nào là tiếng lóng? (a) Nhà bà nuôi một đàn gà ri. (b) Đội tuyển ấy toàn gà của trung tâm, luyện từ năm lớp 6.
Đáp án: Câu (b). Ở đây gà không còn chỉ con vật mà chỉ học sinh được một thầy, một trung tâm đào tạo riêng để đi thi. Câu (a) dùng nghĩa gốc.
Câu 3: Xếp các từ sau vào nhóm tiếng lóng hoặc từ địa phương: trúng tủ, mè, chiến binh bàn phím, heo, đu trend, trái thơm.
Đáp án: Tiếng lóng: trúng tủ, chiến binh bàn phím, đu trend. Từ địa phương (Nam Bộ): mè (vừng), heo (lợn), trái thơm (quả dứa). Từ địa phương là cách gọi bình thường của cả một vùng, không mang ý giấu hay đùa.
Câu 4: Có nên dùng tiếng lóng trong bài văn phân tích một bài thơ không? Vì sao?
Đáp án: Không nên. Bài văn phân tích cần từ ngữ chính xác, ai đọc cũng hiểu; tiếng lóng chỉ nhóm nhỏ hiểu và mang sắc thái suồng sã. Ngoại lệ duy nhất là khi trích dẫn hoặc bàn về chính hiện tượng tiếng lóng trong tác phẩm, lúc đó từ lóng nên đặt trong ngoặc kép.
Câu 5: Viết lại câu sau cho phù hợp với một lá thư gửi thầy cô: “Em xin lỗi thầy, tuần trước em ăn ngỗng môn Toán vì ôn lệch tủ.”
Đáp án tham khảo: “Em xin lỗi thầy, tuần trước em bị điểm 2 môn Toán vì em chỉ ôn một phần kiến thức.” Hai từ lóng ngỗng và lệch tủ được thay bằng cách nói toàn dân, giọng văn lễ phép hơn.
Thắc mắc quanh chữ tiếng lóng
Tiếng lóng là gì, cho ví dụ dễ hiểu?
Là từ ngữ một nhóm người tự đặt nghĩa riêng để dùng với nhau. Ví dụ dễ thấy nhất là ở trường học: ngỗng là điểm 2, phao là tài liệu quay cóp, học gạo là học thuộc lòng một cách máy móc.
Tiếng lóng có phải là biệt ngữ xã hội không?
Có, tiếng lóng là một bộ phận của biệt ngữ xã hội. Biệt ngữ xã hội rộng hơn: gồm cả cách xưng hô riêng của một tầng lớp (như “cậu, mợ” thời trước) hay từ riêng của một nghề, vốn không nhằm giấu ai.
Tiếng lóng tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là slang. Khi muốn nói thứ ngôn ngữ mật của giới trộm cắp hay một nhóm khép kín, tiếng Anh còn có chữ cant hoặc argot; còn từ ngữ chuyên môn của một nghề thì gọi là jargon.
Dùng tiếng lóng có sai không?
Không sai, nếu đúng chỗ. Nói chuyện với bạn bè, tiếng lóng làm câu chuyện gần gũi và vui hơn. Nó chỉ thành lỗi khi đem vào văn bản trang trọng, khi nói với người không hiểu, hoặc khi từ lóng mang nghĩa thô tục, xúc phạm.