Khứa là tiếng lóng dùng để chỉ một người thứ ba mà người nói không muốn gọi tên, nghĩa gần với “gã”, “tên”, “thằng cha đó”. Ta hay gặp nó trong các cụm thằng khứa, con khứa, ông khứa, thường kèm chút bực bội hoặc trêu chọc. Ngoài nghĩa lóng, khứa còn có nghĩa gốc là cứa, khía và nghĩa cũ trong từ khách khứa.
| Nghĩa ngắn | Gã, tên, người kia (nói trống không, không gọi tên) |
| Gốc từ | Tiếng lóng có trong các bảng từ lóng Sài Gòn cũ; nguồn gốc chính xác chưa rõ |
| Loại từ | Danh từ chỉ người (lóng); động từ “cứa” (phương ngữ) |
| Sắc thái | Suồng sã, thường hơi coi thường; giữa bạn thân có thể chỉ là đùa |
Khứa từ đâu ra mà thành tiếng lóng?
Trước khi thành tiếng lóng, khứa đã có mặt trong từ điển với nghĩa khá “hiền”. Ở một số vùng, khứa là động từ, nghĩa như cứa: bị mảnh chai khứa vào chân. Nó cũng là danh từ chỉ một khúc được cắt ra, như một khứa cá.
Nghĩa thứ hai thú vị hơn. Trong từ khách khứa, nhiều người tưởng “khứa” chỉ là tiếng đệm cho đủ hai âm, nhưng một số từ điển ghi khứa là người có quan hệ thân tình, được chủ nhà mời sang cùng tiếp khách. Nhà có khách thì phải có khứa ngồi tiếp chuyện cho vui.
Nghĩa lóng chỉ “gã, tên” thì xuất hiện trong các bảng tiếng lóng Sài Gòn được nhiều người sưu tầm lại. Ở đó có cụm khứa lão, chỉ ông già, và câu lóng cũ khứa lão đa địa, tức ông già lắm tiền (địa là tiền trong lóng xưa). Về sau, chữ khứa đứng một mình để chỉ một người đàn ông mình không ưa hoặc không muốn nêu tên. Còn đường đi từ “khứa” trong khách khứa sang khứa lóng thì chưa có tài liệu nào xác nhận, nên chỉ nên xem là giả thuyết.
Trên mạng xã hội, từ này vẫn sống khỏe trong các đoạn chat kể chuyện, và có thêm cả con khứa khi nói về nữ.
Gọi ai đó là khứa trong từng hoàn cảnh
Khứa hầu như chỉ dùng khi nói về một người, không dùng để gọi thẳng người đang đối diện. Một vài ngữ cảnh thường gặp:
- Than vãn với bạn: “Thằng khứa ngồi bàn trên cứ quay xuống mượn bút, mượn xong không trả.”
- Kể chuyện trên đường: “Có ông khứa chạy xe ngược chiều còn bóp còi inh ỏi.”
- Bình luận phim: “Tập này khứa phản diện diễn đạt quá, ghét mà phục.”
- Nhắn tin hóng chuyện: “Ủa rồi con khứa hôm bữa mượn tiền đã trả mày chưa?”
- Trêu bạn thân: “Khứa này hôm nay mặc đồ chỉnh tề quá, chắc có hẹn.”
Câu cuối cho thấy sắc thái không cố định. Giữa hai người thân, gọi nhau là khứa có thể chỉ là cách đùa. Với người lạ hay người lớn tuổi, nó dễ thành vô lễ.
Khứa, gã, thằng cha và ổng khác nhau ở đâu?
| Từ | Sắc thái | Dùng khi |
|---|---|---|
| Khứa | Lóng, suồng sã, hơi khinh hoặc đùa | Kể với bạn bè về người thứ ba |
| Gã | Văn viết, hơi coi thường hoặc trung tính | Văn kể chuyện, báo chí (“gã đàn ông lạ mặt”) |
| Thằng cha | Khẩu ngữ, bực bội rõ hơn | Chê trách một người đàn ông |
| Ổng | Khẩu ngữ Nam Bộ, trung tính, có thể kính trọng | Nói về ông ấy, kể cả người nhà |
Khứa nằm trong lớp từ lóng chỉ người, giống “trự” hay “tay” trong cách nói “mấy tay đó”. Muốn hiểu vì sao những từ như thế sinh ra rồi lan nhanh, có thể đọc bài tiếng lóng: đặc điểm và ví dụ trong văn học. Cùng là cách nói Nam Bộ thân mật còn có chữ bậu, tiếng gọi người thương của miền Tây, nhưng sắc thái thì ngược hẳn khứa.
Viết văn thì thay khứa bằng gì?
Trong bài văn, đơn từ hay tin nhắn với thầy cô, đừng dùng khứa. Tùy ý định, có thể thay bằng:
- người đàn ông ấy, người kia nếu chỉ muốn trung tính;
- gã, hắn nếu đang kể chuyện và cần chút sắc thái chê;
- gọi thẳng tên hoặc chức danh nếu viết báo cáo, tường thuật.
Lỗi hay gặp nhất là viết thành “khứa” ngay trong bài tập làm văn khi tả nhân vật phản diện. Giám khảo sẽ trừ điểm dùng từ, dù câu văn sinh động đến đâu.
Khứa, khứa lão và khách khứa trong vài câu ngắn
Thằng khứa là gì?
Là cách gọi trống không một người con trai, đàn ông mà người nói không muốn nêu tên, thường kèm bực mình. Ví dụ: “Thằng khứa đó hứa rồi lại quên.”
Khứa lão nghĩa là gì?
Khứa lão là ông già, theo tiếng lóng Sài Gòn cũ. Từ này còn đi trong câu lóng “khứa lão đa địa”, nghĩa là ông già nhiều tiền.
Chữ khứa trong khách khứa có nghĩa không?
Có ý kiến cho rằng có: khứa là người thân được mời cùng tiếp khách với chủ nhà. Trong cách dùng phổ biến thì “khách khứa” chỉ khách đến nhà nói chung.
Gọi bạn là khứa có bất lịch sự không?
Với bạn thân, trong lúc đùa thì thường không sao. Với người mới quen, người lớn tuổi hay trong môi trường công việc thì nên tránh, vì từ này vốn mang sắc thái coi thường.