Tiến thoái lưỡng nan là thành ngữ gốc Hán chỉ tình thế bế tắc: đi tiếp thì khó, quay lui cũng khó, chọn đường nào cũng thiệt. Ai hỏi “tiến thoái lưỡng nan nghĩa là gì”, có thể đáp gọn bằng câu nói dân dã: tiến không được, lùi chẳng xong. Thành ngữ này hay xuất hiện trong lời bình về những quyết định khó, từ chuyện học, chuyện nghề đến chuyện tình cảm.
| Nghĩa ngắn | Ở vào thế khó xử, tiến cũng khó mà lui cũng khó |
| Gốc từ | Hán Việt 進退兩難: tiến (lên) + thoái (lui) + lưỡng (hai) + nan (khó) |
| Loại | Thành ngữ, thường làm vị ngữ hoặc định ngữ (“rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan”) |
| Sắc thái | Trung tính, hơi trang trọng; gợi sự bế tắc, khó quyết |
Tiến thoái lưỡng nan: bốn chữ, một thế kẹt
Tách ra từng chữ thì nghĩa hiện ra rất rõ:
- Tiến (進): đi lên, đi tới, như trong tiến bộ, tiến công.
- Thoái (退): lui, rút về, như thoái lui, thoái vị, suy thoái.
- Lưỡng (兩): hai, cả hai, như lưỡng cực, lưỡng toàn.
- Nan (難): khó, như nan giải, gian nan, “vạn sự khởi đầu nan”.
Đọc liền: tiến và thoái, cả hai đều khó. Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) giảng thành ngữ này là ở vào tình thế bế tắc, khó xử, đi tới hay lui về đều không dễ. Từ điển tiếng Trung cũng giảng 進退兩難 theo đúng hướng ấy, kèm hình ảnh rơi vào chỗ khốn và thế giằng co.
Cần để ý: tiến thoái lưỡng nan không chỉ là “khó khăn” chung chung. Nó có cấu trúc của một ngã ba đường, ở đó có ít nhất hai lối đi, lối nào cũng có cái giá phải trả. Người đang mệt vì việc quá nhiều thì chỉ là vất vả; người phải chọn giữa nghỉ việc để chăm mẹ ốm hay ở lại giữ thu nhập cho cả nhà mới đúng là tiến thoái lưỡng nan.
Những thành ngữ đứng gần và đứng ngược
| Cách nói | Quan hệ | Khác ở đâu |
|---|---|---|
| Tiến thoái duy cốc (進退維谷) | Đồng nghĩa | Cũng là tiến lui đều kẹt; “cốc” là hang hẻm, ít dùng trong tiếng Việt |
| Cưỡi hổ khó xuống (kỵ hổ nan hạ) | Gần nghĩa | Nhấn vào việc đã lỡ bắt đầu, giờ dừng lại còn nguy hơn đi tiếp |
| Trên đe dưới búa | Gần nghĩa | Bị ép từ hai phía, chứ không phải đứng trước hai lựa chọn |
| Đâm lao phải theo lao | Liên quan | Đã chọn rồi thì phải theo đến cùng; thường là kết cục của thế lưỡng nan |
| Tiến thoái tự như; thuận buồm xuôi gió | Trái nghĩa | Muốn đi hay dừng đều chủ động, mọi việc trôi chảy |
Hay gặp nhất trong đời thường là cách rút gọn thế lưỡng nan hoặc tình huống lưỡng nan. Bỏ hai chữ đầu, ý vẫn còn nguyên: hai đường đều khó. Thành ngữ này cũng thuộc lớp thành ngữ Hán Việt bốn chữ rất quen trong tiếng Việt; muốn hiểu thành ngữ khác tục ngữ ra sao, đọc bài khái niệm thành ngữ và cách nhận diện.
Cũng mang chữ lưỡng nhưng nói về kết cục chứ không phải thế kẹt, thành ngữ lưỡng bại câu thương là lúc hai bên giằng co đến mức cùng bị thiệt.
Khi nào ta thật sự rơi vào thế lưỡng nan?
Một vài tình huống đời thường để thấy thành ngữ được dùng ra sao:
- Chuyện học: điểm thi vừa đủ vào trường danh tiếng nhưng ngành mình không thích, còn ngành mình thích thì ở trường xa nhà. Chọn đâu cũng tiếc.
- Chuyện bạn bè: biết bạn thân gian lận trong bài kiểm tra. Nói ra thì mất bạn, im lặng thì áy náy với cả lớp.
- Chuyện nghề: dự án đã đổ vào quá nhiều tiền, làm tiếp thì lỗ thêm, bỏ dở thì mất trắng phần đã bỏ ra.
Câu ví dụ: Đứng giữa lời hứa với bạn và lịch học thêm bố mẹ đã đóng tiền, Minh thấy mình tiến thoái lưỡng nan. Hoặc trong bản tin: Công ty rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi giá nguyên liệu tăng mà không thể tăng giá bán.
Gặp tình huống như vậy, người ta dễ nghĩ đi nghĩ lại mãi mà không quyết được; đó là lúc chữ thói nghĩ quá nhiều overthinking bắt đầu đúng với mình. Một cách gỡ quen thuộc là viết ra cái được, cái mất của từng lối, rồi hỏi người mình tin. Không phải thế kẹt nào cũng có lối thoát trọn vẹn; nhiều khi chọn được phương án ít thiệt hơn đã là đủ.
Tiến thoái lưỡng nan: hỏi thêm cho rõ
Tiến thoái lưỡng nan nghĩa là gì?
Là ở vào tình thế khó xử, đi tiếp cũng khó mà lùi lại cũng khó. Thành ngữ dùng khi một người phải chọn giữa hai hướng, hướng nào cũng có cái giá phải trả.
Tiến thoái lưỡng nan tiếng Anh là gì?
Thường dịch là to be in a dilemma. Thành ngữ tiếng Anh gần nghĩa nhất là between a rock and a hard place (giữa tảng đá và chỗ hiểm), cũng chỉ thế kẹt giữa hai lựa chọn tồi.
Tiến thoái lưỡng nan viết chữ Hán thế nào?
Viết là 進退兩難 (phồn thể) hoặc 进退两难 (giản thể), phiên âm jìn tuì liǎng nán.
Thế lưỡng nan có giống tiến thoái lưỡng nan không?
Về cơ bản là một. “Thế lưỡng nan” là cách nói gọn, giữ lại phần cốt lõi: hai đường đều khó. Văn viết trang trọng hoặc khi muốn nhấn mạnh thì dùng đủ bốn chữ.