Bỏ qua tới nội dung
Thư viện văn học số
Tra chính tả
Lớp mấy?
Là gì?

Thuật ngữ là gì? Đặc điểm, ví dụ các môn học và bài tập nhận diện

Cập nhật 08/05/2026·MMavrick Nguyễn·10 phút đọc
Nội dung chính
  • Thuật ngữ theo cách giải thích của sách Ngữ văn
  • Bốn đặc điểm làm nên một thuật ngữ
  • Thuật ngữ của môn Văn và của các môn khác
  • Cùng một chữ, lúc là thuật ngữ, lúc là từ thường

Thuật ngữ là từ ngữ dùng để gọi tên một khái niệm của một ngành khoa học, kĩ thuật, công nghệ hay nghề nghiệp, như quang hợp (sinh học), số nguyên tố (toán), ẩn dụ (ngữ văn). Trong một ngành, mỗi thuật ngữ thường chỉ ứng với một khái niệm và không mang cảm xúc. Hiểu “thuật ngữ nghĩa là gì” cũng là hiểu vì sao sách giáo khoa luôn định nghĩa từ trước khi giảng.

Khái niệm Từ ngữ gọi tên khái niệm khoa học, kĩ thuật, chuyên môn
Nghĩa của chữ Thuật 術 (phép, nghề) + ngữ 語 (lời, từ ngữ): từ ngữ của nghề, của chuyên môn
Thuộc Lớp từ chuyên môn trong vốn từ tiếng Việt
Dấu hiệu nhận biết Có định nghĩa rõ; một nghĩa trong một ngành; trung tính, không biểu cảm
Học ở Ngữ văn 7 (văn bản thông tin), Ngữ văn 9 chương trình cũ (bài Thuật ngữ)
thuật ngữ là gì
thuật ngữ là gì? Từ ngữ gọi tên khái niệm chuyên môn

Thuật ngữ theo cách giải thích của sách Ngữ văn

Theo cách giải thích quen thuộc trong các tài liệu Ngữ văn, một thuật ngữ gọi tên một khái niệm của khoa học hay công nghệ, và ta hay bắt gặp nó trong văn bản thông tin, văn bản nghị luận. Chương trình cũ dành hẳn một bài “Thuật ngữ” ở lớp 9; chương trình mới đưa nội dung này vào phần tiếng Việt lớp 7, khi học sinh đọc các văn bản thông tin về khoa học và đời sống.

Thử so hai câu. “Nước sôi ở 100 độ C trong điều kiện áp suất tiêu chuẩn” là câu của vật lí; áp suất ở đây là thuật ngữ, có định nghĩa và đơn vị đo. Còn “Dạo này em chịu nhiều áp lực quá” dùng áp lực theo nghĩa đời thường, chỉ sự căng thẳng, không còn là khái niệm đo đạc được.

Chữ “thuật ngữ” ghép từ hai yếu tố Hán Việt: thuật như trong kĩ thuật, nghệ thuật, chỉ phép làm, nghề làm; ngữ như trong ngôn ngữ, từ ngữ. Ngoài nhà trường, người ta còn nói “thuật ngữ chuyên ngành”, “thuật ngữ pháp lí”, “thuật ngữ y khoa” để chỉ vốn từ riêng của từng nghề.

Bốn đặc điểm làm nên một thuật ngữ

Khi đề hỏi “nêu đặc điểm của thuật ngữ”, có thể trả lời theo bốn ý dưới đây.

Có định nghĩa, không hiểu theo cảm tính

Muốn biết số nguyên tố là gì, người học không đoán theo mặt chữ mà phải đọc định nghĩa: số tự nhiên lớn hơn 1, chỉ chia hết cho 1 và chính nó. Thuật ngữ nào cũng gắn với một định nghĩa như vậy.

Một khái niệm, một tên gọi trong cùng một ngành

Trong sinh học, quang hợp chỉ đúng một quá trình; quá trình ấy cũng chỉ có một tên gọi chuẩn. Điều này giúp hai nhà khoa học ở hai nơi nói về cùng một thứ mà không hiểu lệch nhau.

Không mang sắc thái biểu cảm

Trái tim trong bài sinh học là cơ quan bơm máu, không vui không buồn. Cũng chữ ấy trong thơ lại chở cả tình yêu, nỗi nhớ. Khi một từ bắt đầu gánh cảm xúc, nó đã rời vai trò thuật ngữ.

Phụ thuộc vào ngành

Một từ có thể là thuật ngữ ở ngành này mà là từ thường ở ngành khác. Mạch trong vật lí là mạch điện, trong y học là mạch máu, trong văn học lại có mạch cảm xúc của bài thơ. Vì vậy, nói một từ là thuật ngữ thì cần nói thêm: thuật ngữ của ngành nào.

Thuật ngữ của môn Văn và của các môn khác

Học sinh dùng thuật ngữ hằng ngày mà không để ý. Bảng dưới gom một số ví dụ quen thuộc.

Lĩnh vực Ví dụ thuật ngữ
Ngữ văn ẩn dụ, hoán dụ, từ mượn, ngôi kể, nhân vật trữ tình
Toán học số nguyên tố, phân số, đường trung trực
Sinh học tế bào, quang hợp, hô hấp
Vật lí, hóa học áp suất, vận tốc, phản ứng oxi hóa
Tin học thuật toán, bộ nhớ, tệp tin

Nhiều thuật ngữ trong bảng là từ Hán Việt hoặc từ vay mượn tiếng nước ngoài, vì khoa học hiện đại phần lớn du nhập từ bên ngoài. Bài từ mượn và cách nhận biết có giải thích thêm về con đường vay mượn ấy. Với thuật ngữ của môn Văn, có thể bắt đầu từ bài bảng các biện pháp tu từ.

Cùng một chữ, lúc là thuật ngữ, lúc là từ thường

Đây là chỗ đề đọc hiểu hay hỏi. Thử xem chữ lá phổi:

  • “Phổi là cơ quan trao đổi khí của cơ thể.” → thuật ngữ sinh học, nghĩa chính xác.
  • “Công viên này là lá phổi xanh của thành phố.” → không còn là thuật ngữ; đây là cách nói ví von, mượn chức năng “thở” của phổi để nói về cây xanh.

Cách phân biệt gọn: thử thay từ ấy bằng định nghĩa khoa học của nó. Thay được mà câu vẫn đúng thì từ đang làm thuật ngữ; thay vào thấy kì cục thì từ đang dùng theo nghĩa thường hoặc nghĩa ví von.

Văn bản hướng dẫn cũng cần thuật ngữ: trong soạn bài Cách gọt củ hoa thủy tiên, học sinh được hỏi về những từ chuyên môn của nghề chơi cây cảnh. Cũng cần dùng thuật ngữ đúng chỗ. Bài thuyết minh khoa học thiếu thuật ngữ sẽ mơ hồ; còn câu chuyện thường ngày mà nhồi thuật ngữ thì nghe xa cách, khó hiểu.

Lối ví von như lá phổi xanh chính là chỗ từ thường chuyển nghĩa, nên nắm vững nghĩa đen và nghĩa bóng của từ sẽ giúp nhận ra ngay khi nào một từ đã thôi làm thuật ngữ.

Luyện tập nhận diện thuật ngữ

Câu 1

Câu 1: Điền thuật ngữ thích hợp và cho biết thuộc môn nào: a) … là từ có các tiếng lặp lại âm đầu, vần hoặc cả tiếng; b) … là quá trình cây xanh dùng ánh sáng để tạo chất hữu cơ.

Đáp án: a) Từ láy (Ngữ văn). b) Quang hợp (Sinh học).

Câu 2

Câu 2: Trong hai câu sau, câu nào dùng “tế bào” như một thuật ngữ? (1) “Tế bào là đơn vị cấu tạo nhỏ nhất của cơ thể sống.” (2) “Gia đình là tế bào của xã hội.”

Đáp án: Câu (1). Ở câu (2), “tế bào” được dùng theo lối so sánh ngầm: gia đình là đơn vị nhỏ nhất làm nên xã hội, giống tế bào làm nên cơ thể. Ở đó từ đã mang nghĩa ví von, không còn là khái niệm sinh học.

Câu 3

Câu 3: Vì sao thuật ngữ không nên có tính biểu cảm?

Đáp án: Vì thuật ngữ dùng để truyền đạt khái niệm chính xác. Nếu kèm cảm xúc, mỗi người có thể hiểu theo một sắc thái khác, làm sai lệch thông tin khoa học.

Câu 4

Câu 4: Từ “mạch” có phải thuật ngữ không? Giải thích bằng ví dụ.

Đáp án: Tùy ngành. “Mạch điện” là thuật ngữ vật lí, “mạch máu” là thuật ngữ y học, mỗi cái có định nghĩa riêng trong ngành của nó. Còn “mạch cảm xúc của bài thơ” là cách nói trong phân tích văn học, chỉ sự nối tiếp của cảm xúc.

Mấy câu hỏi quanh chữ thuật ngữ

Thuật ngữ nghĩa là gì, khác gì từ ngữ thông thường?

Thuật ngữ là từ ngữ của chuyên môn, có định nghĩa chặt và một nghĩa trong một ngành. Từ ngữ thông thường thì có thể nhiều nghĩa, mang cảm xúc và thay đổi theo người nói.

Thuật ngữ chuyên ngành là gì?

Là vốn thuật ngữ của riêng một ngành: y khoa có chẩn đoán, triệu chứng; luật có bị đơn, nguyên đơn; kinh tế có lạm phát. Người ngoài ngành gặp những từ này thường phải tra cứu mới hiểu đúng.

Thuật ngữ có phải lúc nào cũng là từ Hán Việt hay từ nước ngoài?

Không. Nhiều thuật ngữ là từ thuần Việt, như từ láy, câu ghép, vần trong ngữ văn hay rễ, thân, lá trong sinh học. Chỉ là số thuật ngữ gốc Hán và gốc Âu chiếm phần lớn.

Học thuật ngữ thế nào cho nhớ lâu?

Học kèm định nghĩa và một ví dụ tự đặt. Muốn chắc hơn, tách thuật ngữ thành từng yếu tố, nhất là thuật ngữ Hán Việt: quang hợp là quang (ánh sáng) + hợp (kết hợp), nghĩa đã hiện ra ngay trong chữ.

Vietnammm
VJOL
Lu88
https://sunwin.vision/
hitclub
hitclub
manclub
zowin
yo88
cakhiatv
xoilac
gavangtv
trực tiếp bóng đá
xoilac tv
xoilac tv
trực tiếp bóng đá
cakhiatv
xem bóng đá trực tiếp
socolive
trực tiếp bóng đá
cakhiatv
thapcamtv
90phut
luongsontv
Socolive
Cakhiatv
Tiếu lâm tv
90phut
Thapcamtv
Luongsontv
sunwin
hitclub
go88
lô đề uy tín
https://hitclub3.jp.net/
kqbd
7m
789club
b52
bomwin
https://trangcacuocbongda.bio/
iwin
vaobet
hitclub
https://tylekeonhacai.top/
https://sunwinn.za.com/
https://go881.jp.net/
7m
game bài đổi thưởng
Rikvip
kèo nhà cái
rikvip
game bài đổi thưởng
kèo nhà cái
hitclub
sunwin
789club
Kèo nhà cái
b52 club
b52 club
sunwin
kèo nhà cái
kèo bóng đá hôm nay
cá cược bóng đá
cakhiatv
socolive
Kèo nhà cái
game bài
Go88
Hitclub
Nhà cái uy tín
Bongdalu
iwinclub
rikvip
go88
sunwin
789club
b52
kèo nhà cái
kqbd
b52 club
ok9
https://fly88h.com/
bắn cá đổi thưởng
FB88
FB88
FB88
fb88
tỷ lệ bóng đá hôm nay
tỷ lệ bóng đá hôm nay
Twin68
new88
new88
Xóc đĩa
ww88
tylekeonhacai
https://tylekeonhacai.co.com/
sin88
V9bet
nổ hũ
hitclub
Game bài 789club
BongdaNET
keonhacai5
Game bài 789club
7m
sun win
https://lucky88.us/
8xbet
Sunwin
Game Go88
sunwin
https://keonhacai5.us.org/
B52 CLUB
Hit Club
https://keonhacai.gb.net/
kèo nhà cái
Iwin68
dn88
go8
cakhiatv
xôi lạc tv
socolive
bóng đá tv
lv88
gg88
https://vuaxocdia.me/
JBO
CakhiaTV
Socolive
b52club
lô đề online
https://mm88.blog/
88xx
au88
sc88
go8
go99
mb88
mu88
new88
bet88
tỷ lệ kèo
tỷ lệ kèo nhà cái
Go88
nowgoal
tỷ lệ kèo bóng đá anh
https://keonhacai6.io/
Luck8
B29
Rikvip
B52club
hitclub
bet168
w 88
Kqbd
ee88
https://mm88.press/
kèo bóng đá
sunwin
f168
uu88
rikvip
xocdia88
Tài xỉu online
188bet
kqbd
sonclub
alo789
xóc đĩa online
88vin
bay789
kwin
sunwin
https://sunwin35.io/
mu88
sunwin
Hay88
Hay88
Hay88
Hay88
https://sunwins.eu.com
hitclub
Game bài đổi thưởng
v9bet
go88
b52 club
https://98win.kiwi/
au88
B52club
https://sunwinkt.com/
AE888
Sunwin
go88
go88
e39
kqbd
Socolive TV
B33
Go88
link tải sunwin
kèo nhà cái
hit club
Keonhacai
kèo nhà cái 5
https://keonhacaim88.info/
https://keonhacaim88.info/
kèo nhà cái
go88
B52
kèo nhà cái
kèo nhà cái
kết quả bóng đá
789bet
cakhiatv
trực tiếp bóng đá
Sunwin
sunwin
ok9
789Club
Sumclub
Xóc đĩa
Sunwin
sun win
bet88
u88
cm88
Tai xiu
go 88
https://sunwinvy.com/
xoilactv
http://taixiuonline.markets/
go 88
23win
game bai doi thuong
tài xỉu 789club
Tỷ lệ kèo
kèo nhà cái
Hitclub
https://vuaxocdia.me/
Sunwin
hitclub
789club
trực tiếp bóng đá socolive
cm88
tỷ lệ kèo
kèo nhà cái uy tín
tỷ lệ kèo
nhận định bóng đá
Sunwin
kqbd
Xóc đĩa
cm88
kèo nhà cái
cá cược bóng đá
789WIN
tỷ lệ kèo nhà cái
hitclub
kèo nhà cái
789Club
Nhà cái Xocdia88
sunwin
HITCLUB
đánh đề online
qq8876 net
tg88
kubet
fv88
68gamebai
33win
Sunwin
Socolive
tỷ lệ kèo
kết quả bóng đá
sunwin
ta88
https://go88n.co/
kèo bóng đá hôm nay
kèo nhà cái
hello88
hitclub
KÈO NHÀ CÁI
XÓC ĐĨA ONLINE
lô đề trực tuyến
đánh bài
kèo nhà cái 5
Xóc đĩa
tỷ lệ kèo nhà cái
Kèo nhà cái
game bài đổi thưởng
https://ae888.co.com/
bắn cá đổi thưởng
au88
789bet
rikvip
hitclub
sunwin
lô đề online
Exness
kubet
GG88 COM
kết quả bóng đá
RR88
FB88
fb88
kèo nhà cái
kèo nhà cái
lô đề online
AO88
kèo bóng đá
lô đề online
hitclub
go88
Tải go88
go88
hitclub
hit club
KQBD
Vb88
X8
tỷ lệ kèo
s666
s66
kèo nhà cái 5