Therapy là từ tiếng Anh nghĩa là trị liệu, tức một quá trình chăm sóc có phương pháp nhằm giúp cơ thể hoặc tinh thần hồi phục. Trên mạng xã hội Việt, khi ai đó nói “đi therapy”, họ gần như luôn muốn nói tới tâm lý trị liệu: gặp một người có chuyên môn để trò chuyện về điều mình đang mắc kẹt. Hỏi “therapy nghĩa là gì” thì câu trả lời ngắn gọn là thế.
| Nghĩa ngắn | Trị liệu; thường hiểu là tâm lý trị liệu (psychotherapy) |
| Gốc từ | Tiếng Hy Lạp therapeia: chữa trị, chăm sóc |
| Người thực hiện | Therapist: nhà trị liệu đã được đào tạo |
| Sắc thái | Trung tính; trên mạng đôi khi dùng đùa (“cần therapy gấp”) |
Từ “therapy” trong sách vở và trong lời nói hằng ngày
Chữ therapy đi vào tiếng Anh từ tiếng Hy Lạp cổ therapeia, vốn chỉ việc chữa bệnh, chăm nom. Nghĩa gốc khá rộng. Vì vậy tiếng Anh có cả loạt từ ghép: physical therapy (vật lý trị liệu, tập luyện phục hồi vận động sau chấn thương, tai biến), speech therapy (trị liệu ngôn ngữ cho người nói khó), occupational therapy (hoạt động trị liệu giúp tự lo sinh hoạt).
Khi đứng một mình, nhất là trong câu chuyện của người trẻ, therapy thường là cách nói gọn của psychotherapy, tâm lý trị liệu. Đây là việc dùng phương pháp tâm lý, chủ yếu qua những buổi gặp và trò chuyện đều đặn với nhà trị liệu, để một người hiểu rõ cảm xúc của mình, thay đổi thói quen suy nghĩ hay cách cư xử khiến mình khổ sở. Tiếng Anh còn có tên thân mật hơn: talk therapy, “trị liệu bằng lời”.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: therapy không chỉ dành cho người “có bệnh”. Rất nhiều người tìm đến nhà trị liệu vì đang rối bời sau chia tay, mất người thân, áp lực công việc, hoặc đơn giản là muốn hiểu bản thân hơn.
Một buổi therapy thường diễn ra ra sao?
Hình dung phổ biến nhất là hai người ngồi đối diện trong một căn phòng yên tĩnh, kéo dài chừng năm mươi phút đến một tiếng. Người tìm đến trị liệu (gọi là thân chủ) kể điều mình đang gặp; nhà trị liệu lắng nghe, đặt câu hỏi, giúp thân chủ nhìn ra những vòng lặp mà một mình khó thấy. Không có ai phán xét, cũng không có lời khuyên kiểu “nghe tôi là xong”.
Các trường phái có cách làm khác nhau. Có hướng tập trung vào suy nghĩ và hành vi ở hiện tại, như liệu pháp nhận thức hành vi (CBT). Có hướng lần ngược về trải nghiệm thời thơ ấu, như phân tâm học. Có hướng đặt sự tôn trọng và thấu cảm lên trước tiên, như trị liệu nhân văn. Ngoài trị liệu cá nhân còn có trị liệu nhóm, trị liệu gia đình, trị liệu cho cặp đôi, và một số hình thức dùng hội họa, âm nhạc làm cầu nối. Chọn cách nào là việc của người có chuyên môn cùng thân chủ bàn bạc, bài này không khuyên hình thức cụ thể nào.
Những lúc nên nghĩ tới việc tìm người trò chuyện
Buồn, lo, giận đều là cảm xúc bình thường. Tuy vậy, có vài tình huống cho thấy mình không nên tự gồng một mình nữa:
- Nỗi buồn hoặc nỗi lo kéo dài nhiều tuần, không vơi đi dù đã nghỉ ngơi.
- Ăn, ngủ, việc học bị xáo trộn rõ rệt; những thứ từng thích bỗng chẳng còn hứng thú.
- Đầu óc cứ quay mãi trong những vòng nghĩ ngợi không dứt.
- Vừa trải qua một biến cố lớn: gia đình đổ vỡ, mất người thân, bị bắt nạt.
- Thấy mình hay cáu bẳn, thu mình khỏi bạn bè mà không hiểu vì sao.
Danh sách này chỉ để bạn tự nhìn lại, không dùng để chẩn đoán. Nếu nhận ra mình ở vài dòng trên, hãy nói với bố mẹ, thầy cô hoặc người lớn bạn tin; họ có thể giúp bạn gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Khi có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy báo ngay cho người lớn bên cạnh; học sinh có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí, suốt ngày đêm).
Vì sao ngày càng nhiều người trẻ nói về therapy?
Một phần là do câu chuyện sức khỏe tinh thần được nói cởi mở hơn trên mạng. Người nổi tiếng kể chuyện đi trị liệu, các trang tâm lý giải thích những khái niệm như căng thẳng kéo dài ở tuổi đi học, khiến việc tìm sự giúp đỡ bớt bị xem là yếu đuối. Phần khác đến từ áp lực thật: thi cử, mạng xã hội, kỳ vọng của gia đình.
Ở Việt Nam, học sinh không nhất thiết phải tìm đâu xa. Nhiều trường phổ thông đã có phòng tư vấn tâm lý học đường, do thầy cô được tập huấn phụ trách, hoạt động theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Thông tư 31/2017). Đây là nơi bạn có thể kể chuyện học hành, bạn bè, chuyện gia đình hay chọn ngành. Tư vấn học đường không giống hẳn trị liệu lâm sàng, nhưng là cánh cửa đầu tiên dễ gõ nhất, và thầy cô tư vấn sẽ giới thiệu bạn tới chuyên gia khi cần.
Mặt trái của sự phổ biến là chữ therapy bị dùng tràn lan. “Ăn món này là therapy”, “đi biển là therapy của tôi” nghe vui tai, nhưng dễ khiến người ta tưởng rằng mọi việc dễ chịu đều thay được trị liệu thật.
Self-therapy và “chữa lành”: tự chăm mình khác gì trị liệu?
Self-therapy là cách gọi những việc ta tự làm để chăm sóc tinh thần: viết nhật ký, tập thở, đi bộ, đọc sách tâm lý. Trào lưu chữa lành trên mạng xã hội cũng nằm gần nhóm này. Những thói quen ấy có ích, nhất là để giữ nhịp sống cân bằng.
| Tự chăm sóc (self-therapy, “chữa lành”) | Trị liệu với chuyên gia | |
|---|---|---|
| Ai dẫn dắt | Chính mình | Người được đào tạo, có đạo đức nghề nghiệp |
| Phù hợp khi | Mệt mỏi thường ngày, muốn sống chậm lại | Khó khăn kéo dài, ảnh hưởng học tập, sinh hoạt |
| Điểm mạnh | Dễ bắt đầu, không tốn kém | Có người nhìn từ bên ngoài, có phương pháp |
| Giới hạn | Dễ tự an ủi mà bỏ qua vấn đề thật | Cần thời gian, cần tìm đúng nơi uy tín |
Hai cách không loại trừ nhau. Người đang đi trị liệu vẫn nên ngủ đủ, vận động, viết nhật ký. Chỉ là đừng để một chuyến du lịch “chữa lành” thay thế cho việc nói chuyện với người có chuyên môn khi mình thật sự cần.
Một cách tự chăm sóc tâm trí được nhiều nhà trị liệu gợi ý là thực hành chánh niệm mỗi ngày, tập trung vào hiện tại mà không phán xét.
Những điều bạn đọc muốn hỏi thêm về therapy
Đi therapy là gì, có phải là bị bệnh tâm thần?
“Đi therapy” là đi gặp nhà trị liệu tâm lý theo lịch hẹn. Không phải ai đi trị liệu cũng có bệnh; nhiều người tìm đến vì muốn vượt qua một giai đoạn khó hoặc hiểu mình hơn.
Therapist là gì, khác bác sĩ tâm thần ra sao?
Therapist là người làm công việc trị liệu, thường được đào tạo về tâm lý. Bác sĩ tâm thần là bác sĩ y khoa, có thể chẩn đoán bệnh và kê đơn. Hai nghề hay phối hợp với nhau, còn ai phù hợp với trường hợp nào thì nên để chuyên gia đánh giá.
Vật lý trị liệu có phải là therapy không?
Có. Tên tiếng Anh của nó là physical therapy, một nhánh khác của chữ therapy, chuyên về phục hồi vận động. Còn khi nói trống không “đi therapy”, người Việt thường hiểu là trị liệu tâm lý.
Self-therapy là gì, tự làm có đủ không?
Self-therapy là tự chăm sóc tinh thần bằng những thói quen như viết, thở, vận động. Với mệt mỏi thông thường, như vậy có thể đủ. Khi buồn lo kéo dài hoặc ảnh hưởng tới việc học, bạn nên tìm thêm sự hỗ trợ của chuyên gia.
Học sinh muốn được tư vấn thì bắt đầu từ đâu?
Dễ nhất là hỏi giáo viên chủ nhiệm hoặc tìm phòng tư vấn tâm lý của trường. Bạn cũng có thể nói với bố mẹ để cùng tìm một cơ sở uy tín, hoặc gọi tổng đài 111 khi cần người lắng nghe ngay.