Thơ Bằng Việt là tiếng nói của thế hệ nhà thơ trưởng thành trong những năm chống Mỹ: trầm tĩnh, giàu suy tư và đậm chất hoài niệm. Bài thơ “Bếp lửa” ông viết năm 22 tuổi, khi đang du học ở Liên Xô, đã trở thành tác phẩm quen thuộc với hàng triệu học sinh Việt Nam. Hãy cùng Văn VN điểm qua cuộc đời, các tập thơ và những bài thơ tiêu biểu của ông.
Đôi nét về nhà thơ Bằng Việt
Bằng Việt vừa là nhà thơ, dịch giả, vừa là người hoạt động văn học nghệ thuật lâu năm của Hà Nội. Ông bắt đầu làm thơ từ năm 13 tuổi và vẫn sáng tác, xuất bản đều đặn trong nhiều thập kỷ.
- Tên thật: Nguyễn Việt Bằng.
- Bút danh: Bằng Việt.
- Năm sinh: 15/6/1941.
- Quê quán: xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, Hà Nội (nay là xã Tây Phương, Hà Nội).
- Học vấn: tốt nghiệp khoa Pháp lý, Đại học Tổng hợp Kiev (Liên Xô) năm 1965.
- Sự nghiệp chính: nhà thơ, dịch giả; Tổng thư ký Hội Văn học nghệ thuật Hà Nội (1983–1989), sáng lập tờ Người Hà Nội (1985); Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội (2001–2010); Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam (2005–2015).
- Giải thưởng: Giải nhất về thơ của Hội Văn học nghệ thuật Hà Nội (1968); Giải thưởng thơ Hội Nhà văn Việt Nam (2002); Giải thưởng Văn học ASEAN (2003); Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (2001).
Bằng Việt học trung học ở Hà Nội rồi sang Liên Xô học luật. Chính những năm xa nhà ở Kiev đã cho ra đời bài thơ “Bếp lửa” (1963). Trở về nước năm 1965, ông làm việc ở Viện Luật học, sau đó chuyển sang Hội Nhà văn Việt Nam (1969), làm phóng viên chiến trường ở Đoàn 559 (1970) và công tác tại Nhà xuất bản Tác phẩm mới (1975). Ông từng là Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội hai khóa (1991–2000) và được vinh danh “Công dân Thủ đô ưu tú” năm 2013.
Bài thơ đầu tiên được công bố của Bằng Việt là “Qua Trường Sa” (1961). Tập thơ đầu tay Hương cây – Bếp lửa (1968) in chung với Lưu Quang Vũ đã đưa tên tuổi hai nhà thơ trẻ đến với đông đảo bạn đọc. Bên cạnh sáng tác, ông dịch nhiều thơ nước ngoài và tham gia biên soạn Từ điển Văn học.
Xem tiểu sử tác giả Bằng Việt – cuộc đời, sự nghiệp, phong cách và nhận định.
Danh sách tác phẩm của Bằng Việt
Thơ
- Hương cây – Bếp lửa (1968, in chung với Lưu Quang Vũ)
- Những gương mặt, những khoảng trời (1973)
- Đất sau mưa (1977)
- Khoảng cách giữa lời (1984)
- Cát sáng (1985)
- Bếp lửa – Khoảng trời (1986)
- Phía nửa mặt trăng chìm (1995)
- Ném câu thơ vào gió (2001)
- Thơ trữ tình (2002)
- Thơ Bằng Việt (2003)
- Nheo mắt nhìn thế giới (2008)
- Hoa tường vi (2018)
- Thơ Bằng Việt 1986–2016 (2020)
Dịch thuật
- Hãy nói bằng ngôn ngữ của tình yêu (1978) – thơ Yannis Ritsos (Hy Lạp)
- Lọ lem (1982) – thơ E. Evtushenko (Nga)
- Thơ trữ tình thế giới thế kỷ XX (2005)
- Dịch thơ Pablo Neruda (Chile) và nhiều nhà thơ Nga, Pháp cổ điển, hiện đại
Biên soạn
- Từ điển Văn học (2 tập, 1983–1984) và bộ mới (2004)
- Từ điển tác gia văn học nước ngoài
Những bài thơ tiêu biểu của Bằng Việt
Bằng Việt là tác giả đương đại, thơ ông còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, vì vậy bài viết chỉ trích vài câu. Toàn văn và các bài phân tích chi tiết có trong những đường dẫn bên dưới.
1/ Bếp lửa (1963)
“Bếp lửa” được Bằng Việt sáng tác năm 1963, khi ông 22 tuổi và đang học ngành luật tại Đại học Tổng hợp Kiev. Nhà thơ từng kể rằng những năm đầu du học, ông nhớ nhà vô cùng; buổi sáng mùa thu sương khói mờ mặt đất ở xứ người đã gợi ông nhớ về bếp lửa của bà. Bài thơ sau đó được in trong tập Hương cây – Bếp lửa (1968).
Bài thơ là dòng hồi tưởng của người cháu về tuổi thơ sống bên bà, khi cha mẹ vắng nhà: những năm đói khổ, tiếng chim tu hú trên cánh đồng xa, những ngày giặc đốt làng mà bà vẫn vững lòng, dặn cháu viết thư đừng kể điều gì khiến bố mẹ lo. Hình ảnh mở đầu bài thơ trở thành điệp khúc cảm xúc:
Một bếp lửa chờn vờn sương sớm
Một bếp lửa ấp iu nồng đượm
Cháu thương bà biết mấy nắng mưa!
Từ bếp lửa cụ thể, nhà thơ nâng lên thành “ngọn lửa” của tình yêu thương và niềm tin mà bà nhóm lên trong lòng cháu. Bài thơ kết hợp nhuần nhuyễn tự sự với trữ tình, bình luận; điệp ngữ “bếp lửa” lặp lại nhiều lần tạo nhịp điệu như lời ru. Câu hỏi khép lại bài thơ – “Sớm mai này bà nhóm bếp lên chưa?” – cho thấy người cháu dù đi xa vẫn không nguôi nhớ về bà, về quê hương.
Tài liệu học “Bếp lửa” trên Văn VN:
- Bếp lửa – Bằng Việt: tác phẩm và tác giả
- Soạn bài Bếp lửa (CTST 9, KNTT 8)
- Phân tích tác phẩm Bếp lửa: dàn ý và bài mẫu
- 20+ bài phân tích khổ 1 Bếp lửa
- 50+ bài cảm nhận bài thơ Bếp lửa
- Mẫu mở bài và kết bài Bếp lửa
- Hóa thân thành người cháu kể lại bài thơ Bếp lửa
- Giáo án Bếp lửa lớp 8, lớp 9
2/ Qua Trường Sa (1961)
Theo các tài liệu tiểu sử, đây là bài thơ đầu tiên của Bằng Việt được công bố, khi ông mới 20 tuổi, dù ông đã làm thơ từ năm 13 tuổi. Chỉ hai năm sau, ông viết “Bếp lửa” – bài thơ gắn với tên tuổi ông suốt hơn nửa thế kỷ.
3/ Nghĩ lại về Pauxtốpxki
Bài thơ viết về nhà văn Nga K. Pauxtốpxki, người có những trang văn lãng mạn từng làm say mê lớp thanh niên Việt Nam. Theo lời giới thiệu khi đăng lại trên Văn VN, bài thơ ban đầu đến với thanh niên, sinh viên không qua con đường xuất bản mà bằng sức lay động của chính nó; bản trên Thi viện ghi bài in trong tập Cát sáng (1985).
Những trang sách suốt đời đi vẫn nhớ
Như đám mây ngũ sắc ngủ trong đầu…
Hình ảnh “đám mây ngũ sắc” gợi thế giới trong trẻo mà văn chương mở ra cho tuổi trẻ. Có thể thấy, bài thơ là cuộc đối thoại giữa mộng mơ tuổi trẻ và những trải nghiệm trưởng thành – một chủ đề mà Bằng Việt trở lại nhiều lần.
Đọc thêm: Thơ “Nghĩ lại về Pautopxki” – Bằng Việt
4/ Truông nhà Hồ (1970)
Bài thơ được ghi viết tại Hồ Xá năm 1970 – thời gian Bằng Việt làm phóng viên chiến trường – và in trong tập Những gương mặt, những khoảng trời (1973). Bài thơ mở đầu bằng câu ca dao xưa về truông nhà Hồ, phá Tam Giang, rồi đối chiếu vùng đất từng hiểm trở, hoang vu trong ca dao với cuộc sống mới trong chiến tranh:
Đất khô đỏ quạch ven đồi
Gió tung phóng khoáng từng hồi trên cao
Cách mở đầu bằng ca dao rồi dẫn vào hiện tại cho thấy ý thức gắn nối lịch sử và hiện tại, vùng đất cũ và con người mới – một nét thường thấy trong thơ Bằng Việt thời chống Mỹ.
Đọc thêm: Bài thơ Truông nhà Hồ (Bằng Việt)
5/ Trở lại trái tim mình và Tình yêu và báo động
Theo báo Pháp Luật TP. Hồ Chí Minh, “Trở lại trái tim mình” là bài thơ đầu tiên của Bằng Việt tạo ấn tượng mạnh với bạn đọc khi xuất hiện trên báo, cùng thời kỳ với “Tình yêu và báo động”. Ngay nhan đề “Tình yêu và báo động” đã cho thấy cách nhà thơ đặt tình yêu đôi lứa bên cạnh không khí chiến tranh – một cảm thức quen thuộc của thế hệ ông.
6/ Ném câu thơ vào gió (2001) và Nheo mắt nhìn thế giới (2008)
Hai tập thơ thời kỳ sau là sự đúc kết những suy ngẫm, trải nghiệm của nhà thơ về tình yêu, nghệ thuật, thế cuộc và nỗi niềm trắc ẩn về cuộc đời. So với thơ thời trẻ, giọng thơ ở đây đậm chất triết lý hơn, nhưng vẫn giữ sự điềm đạm quen thuộc.
Tác phẩm của Bằng Việt trong sách giáo khoa Ngữ văn
Theo chương trình Giáo dục phổ thông 2018, bài thơ “Bếp lửa” có mặt trong cả ba bộ sách:
| Tác phẩm | Lớp | Bộ sách | Vị trí |
|---|---|---|---|
| Bếp lửa | 8 | Kết nối tri thức | Tập 2, Bài 6 “Chân dung cuộc sống” (văn bản đọc) |
| Bếp lửa | 9 | Chân trời sáng tạo | Tập 1, Bài 1 “Thương nhớ quê hương” (văn bản đọc) |
| Bếp lửa | 9 | Cánh diều | Tập 2, Bài 7 “Thơ tám chữ và thơ tự do” (văn bản đọc) |
Trước đó, “Bếp lửa” cũng là văn bản học chính thức trong sách Ngữ văn 9 chương trình cũ. Bài soạn cho cả lớp 8 và lớp 9 có trong mục tài liệu học ở phần trên.
Phong cách thơ Bằng Việt
- Trầm tĩnh, giàu suy tư: cảm xúc thường được lắng lại qua hồi tưởng và chiêm nghiệm hơn là bộc lộ trực tiếp.
- Chất hoài niệm: tuổi thơ, người thân, những trang sách đã đọc là nguồn cảm hứng lớn, rõ nhất ở “Bếp lửa” và “Nghĩ lại về Pauxtốpxki”.
- Kết hợp tự sự và trữ tình: nhiều bài thơ có cốt truyện, chi tiết đời thường, được dẫn dắt bằng giọng kể.
- Hòa cái tôi vào cái ta: tình cảm riêng luôn gắn với quê hương, đất nước và thế hệ mình.
- Tầm văn hóa rộng: vốn dịch thuật và hiểu biết văn học thế giới in dấu trong thơ, đặc biệt ở các tập thời kỳ sau.
Lời kết
Thơ Bằng Việt là những trang hoài niệm ấm áp mà sâu lắng. Từ bếp lửa của bà trong ký ức người sinh viên xa xứ đến những suy ngẫm về thế cuộc ở tuổi xế chiều, ông luôn nhìn cuộc đời bằng đôi mắt điềm tĩnh và một trái tim nhiều trắc ẩn.
Xem thêm: Những bài thơ hay nhất của Lưu Quang Vũ · Tuyển tập thơ Xuân Quỳnh · Tuyển tập thơ Phạm Tiến Duật
Xem thêm: thơ Văn Cao, thơ Hoàng Trung Thông, thơ Lâm Thị Mỹ Dạ.