Thành phần biệt lập là những bộ phận đứng ngoài nòng cốt chủ ngữ – vị ngữ của câu, không tham gia diễn đạt sự việc mà chỉ bày tỏ thái độ, cảm xúc của người nói, gọi – đáp hoặc chú thích thêm. Có bốn loại: tình thái, cảm thán, gọi – đáp và phụ chú (sách mới gọi là chêm xen). Sách cũ dạy các thành phần biệt lập ở lớp 9, sách Kết nối tri thức đưa vào Ngữ văn 8.
| Khái niệm | Bộ phận không nằm trong cấu trúc cú pháp chính, không góp phần nói về sự việc của câu |
| Thuộc | Ngữ pháp câu tiếng Việt, cùng nhóm “thành phần ngoài nòng cốt” |
| Dấu hiệu nhận biết | Bỏ đi câu vẫn đủ ý về sự việc; thường tách bằng dấu phẩy, gạch ngang, ngoặc đơn |
| Bốn loại | Tình thái · cảm thán · gọi – đáp · phụ chú (chêm xen) |
| Học ở | Ngữ văn 9 sách cũ (tập 2); Ngữ văn 8 Kết nối tri thức (tập 2, bài 8) |
Vì sao gọi là thành phần biệt lập?
Chữ biệt lập nghĩa là tách riêng ra một mình. Đặt vào ngữ pháp, tên gọi nói đúng bản chất: thành phần này đứng tách khỏi khung câu. Chủ ngữ và vị ngữ kể “ai làm gì, cái gì thế nào”; trạng ngữ, bổ ngữ thêm thông tin cho sự việc ấy. Thành phần biệt lập thì không thêm gì cho sự việc. Nó cho biết người nói tin chắc tới đâu, đang vui hay buồn, đang gọi ai, hoặc muốn ghi chú thêm điều gì.
Thử với câu: Có lẽ, chiều nay lớp mình được nghỉ tiết thể dục. Bỏ “có lẽ” đi, sự việc vẫn y nguyên: lớp được nghỉ tiết thể dục. Cái mất đi là độ chắc chắn. Người nói vốn chỉ phỏng đoán, giờ câu lại thành khẳng định. Phép thử “bỏ đi xem sự việc còn không” là cách nhanh nhất để nhận ra một thành phần biệt lập. Muốn ôn lại hai thành phần chính mà biệt lập đứng bên ngoài, xem bài chủ ngữ và cách tìm chủ ngữ trong câu.
Bốn thành phần biệt lập: bảng dấu hiệu và ví dụ
| Loại | Dùng để | Từ ngữ hay gặp | Ví dụ (phần in đậm) |
|---|---|---|---|
| Tình thái | Thể hiện cách nhìn, độ tin cậy của người nói với sự việc | chắc chắn, chắc hẳn, có lẽ, hình như, dường như, theo tôi, nói thật | Hình như mẹ quên mang ô. |
| Cảm thán | Bộc lộ cảm xúc, tâm lí: vui, buồn, ngạc nhiên, tiếc nuối | ôi, chao ôi, trời ơi, than ôi, ái chà, may quá | Trời ơi, con mèo lại làm đổ lọ hoa rồi! |
| Gọi – đáp | Mở đầu, duy trì hoặc đáp lại cuộc trò chuyện | ơi, này, thưa, dạ, vâng, ừ | Lan ơi, cậu có bút đỏ không? |
| Phụ chú (chêm xen) | Bổ sung, giải thích thêm cho một bộ phận trong câu | đặt giữa hai dấu phẩy, hai gạch ngang, ngoặc đơn, hoặc sau dấu hai chấm | Bà nội em (năm nay đã ngoài tám mươi) vẫn tự đi chợ mỗi sáng. |
Hai loại đầu thiên về “nội tâm” người nói; gọi – đáp thiên về quan hệ giao tiếp; phụ chú thiên về thông tin kèm theo. Vì vậy có tài liệu xếp tình thái và cảm thán vào một nhóm, gọi – đáp và phụ chú vào nhóm còn lại.
Nhìn kỹ từng thành phần qua câu văn, câu thơ
Tình thái. Các từ tình thái xếp theo một thang độ tin cậy, từ cao xuống thấp: chắc chắn → chắc hẳn → có lẽ → hình như. Chọn từ nào là cho người nghe biết mình chắc tới đâu. Nhóm theo tôi, ý tôi, theo bác sĩ chỉ nguồn của ý kiến; nhóm nói thật, thú thật cho thấy thái độ khi nói. Tất cả vẫn là tình thái.
Cảm thán. Thành phần cảm thán có thể đứng một mình thành câu đặc biệt: Ôi! Đẹp quá! Khi tách riêng như vậy, phần sau thường giải thích lí do của cảm xúc. Cần phân biệt với từ cảm thán nằm trong vị ngữ (Đẹp ơi là đẹp): ở đó nó là một phần của sự việc, không còn biệt lập.
Gọi – đáp. Sách Ngữ văn 9 cũ dùng câu ca dao quen thuộc để minh họa:
Bầu ơi thương lấy bí cùng
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.
“Bầu ơi” là lời gọi, nhưng không nhắm vào một người cụ thể. Nó hướng tới cả cộng đồng, nhắc những người khác nhau mà cùng chung một mái nhà phải biết thương nhau. Lời gọi trống như vậy làm câu ca dao thành lời nhắn chung. Vài câu cùng tinh thần được giải nghĩa trong bài những câu ca dao nói về tình đoàn kết. Cũng nên để ý: lời gọi – đáp cho thấy quan hệ trên dưới, thân sơ. Nói “Dạ, con nghe” khác hẳn “Ừ, nghe rồi”.
Phụ chú. Có khi phụ chú là cả một cụm chủ – vị. Sách cũ lấy câu trong truyện Lão Hạc của Nam Cao: “Lão không hiểu tôi, tôi nghĩ vậy, và tôi càng buồn lắm.” Cụm “tôi nghĩ vậy” được xếp là phụ chú, báo cho người đọc biết nhận định “lão không hiểu tôi” chỉ là suy đoán của nhân vật kể chuyện. Một số người cho rằng cụm này gần với tình thái hơn. Làm bài thì theo cách xếp của sách mình đang học.
Thành phần biệt lập khác trạng ngữ ở đâu?
Trạng ngữ cũng hay đứng đầu câu, cũng tách bằng dấu phẩy, nên học sinh dễ nhầm. Điểm khác nằm ở chức năng: trạng ngữ thêm thông tin cho sự việc (thời gian, nơi chốn, nguyên nhân, mục đích, cách thức), còn thành phần biệt lập không thêm gì cho sự việc. Bài các loại trạng ngữ và dấu hiệu nhận biết có đủ bảng phân loại trạng ngữ.
| Tiêu chí | Trạng ngữ | Thành phần biệt lập |
|---|---|---|
| Quan hệ với sự việc | Bổ sung hoàn cảnh của sự việc | Không nói về sự việc |
| Trả lời câu hỏi | Khi nào? Ở đâu? Vì sao? Để làm gì? | Không trả lời câu hỏi nào về sự việc |
| Bỏ đi thì | Mất một thông tin (mất thời gian, nơi chốn…) | Thông tin sự việc giữ nguyên, chỉ mất thái độ, cảm xúc, lời gọi hay lời chú |
| Ví dụ | Sáng nay, em dậy sớm. | Chắc chắn, em sẽ dậy sớm. |
Một cặp hay làm khó: Theo lời cô dặn, cả lớp mang áo mưa. và Theo tôi, ngày mai trời sẽ mưa. Câu đầu, “theo lời cô dặn” cho biết căn cứ của việc làm, là trạng ngữ. Câu sau, “theo tôi” chỉ cho biết ý kiến là của ai, là tình thái. Tương tự, “có thể” trong Em có thể tự nấu cơm nằm trong vị ngữ; còn “có thể” đứng riêng đầu câu như Có thể, tối nay bố về muộn lại là tình thái.
Bài tập tìm và gọi tên thành phần biệt lập
Câu 1: Tìm thành phần biệt lập và cho biết loại: “Chao ôi, cánh đồng lúa chín vàng đẹp như một tấm thảm!”
Đáp án: “Chao ôi” là thành phần cảm thán, bộc lộ sự ngỡ ngàng, thích thú trước cảnh đẹp.
Câu 2: Xếp các từ ngữ sau theo mức độ chắc chắn tăng dần: “hình như”, “chắc chắn”, “có lẽ”, “chắc hẳn”.
Đáp án: hình như → có lẽ → chắc hẳn → chắc chắn. Cả bốn đều là thành phần tình thái khi đứng tách khỏi nòng cốt câu.
Câu 3: Câu “Thầy chủ nhiệm – người dạy chúng em môn Toán – vừa được nhận bằng khen.” có thành phần biệt lập nào?
Đáp án: “Người dạy chúng em môn Toán” là thành phần phụ chú, đặt giữa hai dấu gạch ngang, giải thích thêm cho “thầy chủ nhiệm”.
Câu 4: Trong câu “Vâng, chiều nay con sẽ về sớm”, từ “vâng” là thành phần gì? Nó cho biết điều gì về quan hệ người nói và người nghe?
Đáp án: “Vâng” là thành phần gọi – đáp, dùng để đáp lời. Từ này cho thấy người nói ở vai dưới (con) và lễ phép với người nghe ở vai trên.
Câu 5: “Năm ngoái, gia đình em chuyển về Đà Lạt.” Bạn Huy cho rằng “năm ngoái” là thành phần biệt lập vì đứng đầu câu và có dấu phẩy. Bạn nói đúng không?
Đáp án: Không đúng. “Năm ngoái” cho biết thời gian của sự việc chuyển nhà, bỏ đi thì mất thông tin này. Đó là trạng ngữ chỉ thời gian.
Thành phần biệt lập lớp 9, lớp 8: các thắc mắc hay gặp
Các thành phần biệt lập gồm những loại nào?
Gồm bốn loại: tình thái, cảm thán, gọi – đáp và phụ chú. Sách Kết nối tri thức gọi phụ chú là chêm xen, ghi kèm tên cũ trong ngoặc. Một số tài liệu nói “ba loại” vì gộp tình thái với cảm thán, nhưng cách chia bốn là phổ biến nhất.
Thành phần tình thái là gì?
Là thành phần thể hiện cách nhìn của người nói đối với sự việc: tin chắc, phỏng đoán, nêu nguồn ý kiến hay thái độ khi nói. Từ hay gặp: chắc chắn, có lẽ, hình như, theo tôi.
Thành phần phụ chú là gì và đặt ở đâu trong câu?
Là phần chêm vào để giải thích, bổ sung cho một bộ phận của câu. Nó thường đứng giữa hai dấu phẩy, hai dấu gạch ngang, trong ngoặc đơn, hoặc sau dấu hai chấm, và thường đặt ngay sau từ ngữ được chú thích.
Thành phần biệt lập lớp 9 sách mới còn học không?
Theo sách Kết nối tri thức, kiến thức này chuyển xuống phần Thực hành tiếng Việt lớp 8. Lên lớp 9 học sinh vẫn gặp trong câu hỏi đọc hiểu và đề tuyển sinh, nên cần nhớ chắc. Khi ôn có thể đối chiếu với phần ôn cuối năm Ngữ văn 8 bộ Kết nối.