Ca dao về đoàn kết là những câu hát, câu nói dân gian khuyên người Việt biết gắn bó, đùm bọc nhau trong nhà, trong làng và trong cả nước. Bài này chọn 13 câu tiêu biểu, mỗi câu đều đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikiquote, sách giáo khoa và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu được chia thành ba nhóm: đoàn kết cộng đồng, đoàn kết trong gia đình và tục ngữ, thành ngữ về sức mạnh tập thể.
Ca dao về đoàn kết trong cộng đồng và dân tộc
Nhóm đầu tiên gồm những câu lục bát quen thuộc nhất. Hình ảnh được lấy từ đời sống nhà nông: cây trên núi, giàn bầu bí, con gà trong chuồng, tấm vải điều trong đình.
- Một cây làm chẳng nên non
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao
Giải nghĩa: “non” là núi. Một cây đứng riêng thì chẳng thành rừng núi, nhiều cây đứng sát nhau mới tạo nên dáng núi cao. Câu ca dao lấy chuyện cây cối để nói chuyện người: sức một cá nhân có hạn, góp sức lại thì làm được việc lớn. Đây là câu cuối trong văn bản Một số câu tục ngữ Việt Nam (Ngữ văn 7) và là câu duy nhất trong bài có thể thơ lục bát. - Nhiễu điều phủ lấy giá gương
Người trong một nước phải thương nhau cùng
Giải nghĩa: “nhiễu điều” là tấm vải lụa màu đỏ; “giá gương” là cái khung đặt gương. Xưa người ta phủ vải lên giá gương để giữ gương khỏi bụi và mờ. Vải che cho gương cũng như người cùng một nước phải che chở, thương yêu lẫn nhau. - Bầu ơi thương lấy bí cùng
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn
Giải nghĩa: bầu với bí vốn không cùng loài, vậy mà nhà nông vẫn cho leo chung một giàn. Dân gian mượn lời “bầu” nói với “bí” để nhắc những người khác họ, khác quê, khác hoàn cảnh vẫn sống chung một mảnh đất nên phải nâng đỡ nhau. Câu này có trong bài đọc Ca dao về tình yêu thương (Tiếng Việt 4, Chân trời sáng tạo). - Khôn ngoan đối đáp người ngoài
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau
Giải nghĩa: “chớ hoài” là đừng uổng công. Gà con cùng một mẹ mà mổ nhau thì chỉ tự làm mình yếu đi. Người trong một nhà, một làng, một nước nên để dành sự khôn khéo cho việc đối ngoại, đừng tranh giành, hại nhau.
Ca dao về đoàn kết trong gia đình
Trước khi nói đến làng nước, ông cha dạy chữ đồng lòng ngay trong mái nhà. Anh em, vợ chồng hòa thuận thì việc gì cũng dễ.
- Anh em như thể tay chân
Rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần
Giải nghĩa: tay với chân cùng một cơ thể, thiếu một bộ phận là cả người khó khăn. Anh em ruột cũng vậy: lúc rách (nghèo khó) thì đùm bọc, lúc dở (gặp chuyện không hay) thì đỡ đần. Muốn đọc thêm nhiều câu cùng chủ đề có thể xem bài ca dao về tình anh em. - Chị ngã em nâng
Giải nghĩa: thành ngữ bốn chữ, gọn mà đủ ý. Người này vấp ngã thì người kia đỡ dậy, không đứng ngoài nhìn. Ngày nay câu này còn được dùng rộng ra cho bạn bè, đồng nghiệp giúp nhau lúc sa cơ. - Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn
Giải nghĩa: biển Đông mênh mông, không ai tát cạn nổi. Cách nói phóng đại ấy cho thấy khi vợ chồng chung một ý thì việc khó đến đâu cũng làm được. Đây là lời khen sức mạnh của sự hòa hợp trong gia đình.
Tục ngữ, thành ngữ về đoàn kết
Ngoài ca dao, kho tục ngữ, thành ngữ có rất nhiều câu ngắn gọn nói về sức mạnh tập thể. Những câu dưới đây thường được dùng trong bài văn nghị luận về tinh thần đoàn kết.
- Góp gió thành bão
Giải nghĩa: từng làn gió nhỏ dồn lại có thể thành cơn bão lớn. Nhiều phần đóng góp nhỏ cộng lại sẽ thành sức mạnh đáng kể. - Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ
Giải nghĩa: “tàu” là chuồng ngựa. Một con ngựa bị ốm, cả đàn trong chuồng buồn lây, không thiết ăn cỏ. Câu tục ngữ nói về sự đồng cảm: nỗi đau của một người là nỗi lo của cả tập thể. - Chung lưng đấu cật
Giải nghĩa: “cật” là lưng. Hai người tựa lưng vào nhau để cùng gánh, cùng chống đỡ. Thành ngữ chỉ việc góp sức, cùng nhau gánh vác khó khăn. - Ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn
Giải nghĩa: con vật còn biết sống theo đàn để an toàn, con người càng cần bạn bè, cộng đồng. Câu này khuyên đừng sống tách biệt, lẻ loi. - Con chim khôn cả đàn cùng khôn
Con chim dại cả đàn cùng dại
Giải nghĩa: trong một tập thể, cái hay hay cái dở của một người đều ảnh hưởng tới những người còn lại. Vì gắn bó với nhau nên mọi người phải cùng tiến bộ, không thể mặc kệ ai. - Bán anh em xa mua láng giềng gần
Giải nghĩa: không phải coi nhẹ ruột thịt, mà để nói khi tối lửa tắt đèn, người ở ngay bên cạnh mới kịp giúp mình. Câu này nhắc giữ tình làng nghĩa xóm.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về đoàn kết
Khi tìm kiếm chủ đề này, bạn sẽ gặp nhiều danh sách trộn lẫn ca dao với thơ, lời nói có tác giả. Vài trường hợp nên biết:
- Hai câu “Dân ta xin nhớ chữ đồng / Đồng tình, đồng sức, đồng lòng, đồng minh” là đoạn kết của tập diễn ca Lịch sử nước ta do Chủ tịch Hồ Chí Minh viết, in đầu năm 1942 (báo Nhân Dân có bài giới thiệu tác phẩm này). Nhiều trang chép thành “Dân ta nhớ một chữ đồng” và gọi là ca dao, cách ghi đó không đúng.
- Câu “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết…” cũng là lời của Bác Hồ, không phải tục ngữ. Xem thêm những câu nói của Bác về đoàn kết.
- Một số trang tổng hợp có câu như “Đoàn kết thì sống, chia rẽ thì chết” và gọi là tục ngữ. Chúng tôi chỉ thấy câu này ở một nguồn nên chưa đưa vào danh sách chính.
Cách nhận biết nhanh: ca dao thường là lục bát, có nhiều dị bản và không gắn với tên người viết. Nếu câu có ngày tháng, có tác giả rõ ràng hoặc dùng từ ngữ chính trị hiện đại, nên coi đó là thơ hoặc lời nói của một người cụ thể.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về đoàn kết
Bài học sống còn của cư dân trồng lúa nước
Nghề lúa nước cần đắp đê, đào mương, chống lụt, gặt cho kịp mùa. Không gia đình nào tự làm hết những việc ấy. Vì thế, chữ “đồng lòng” không phải lời khuyên suông mà là kinh nghiệm để tồn tại, được gói vào câu hát để con cháu nhớ.
Hình ảnh gần gũi, dễ nhớ
Cây trên núi, giàn bầu bí, đàn gà, con ngựa trong tàu đều là thứ người nông dân thấy hằng ngày. Đem chuyện đoàn kết gắn vào những hình ảnh ấy, ca dao giúp trẻ nhỏ hiểu ngay mà không cần giảng giải dài.
Từ gia đình mở rộng ra cả nước
Đọc lần lượt các câu sẽ thấy vòng tròn mở rộng dần: anh em, vợ chồng, láng giềng, rồi “người trong một nước”. Đó là cách người Việt nghĩ về cộng đồng: thương người thân trước, rồi thương rộng ra những người cùng chung đất nước.
Ca dao về đoàn kết trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 7, Kết nối tri thức: câu 15 của văn bản Một số câu tục ngữ Việt Nam là “Một cây làm chẳng nên non…”. Xem soạn bài Một số câu tục ngữ Việt Nam.
- Ngữ văn 7, Chân trời sáng tạo: câu này cũng có trong văn bản Những kinh nghiệm dân gian về con người và xã hội.
- Tiếng Việt 4, Chân trời sáng tạo, bài đọc Ca dao về tình yêu thương: có câu “Bầu ơi thương lấy bí cùng…”. Xem bài giải Ca dao về tình yêu thương.
Cùng ý với “Một cây làm chẳng nên non” còn có truyện ngụ ngôn Người cha và bó tên: bẻ từng mũi tên thì dễ, cả bó thì không ai bẻ nổi.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao nổi tiếng nhất về đoàn kết là câu nào?
Đó là “Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao”. Câu này có mặt trong sách Ngữ văn 7 của nhiều bộ sách và thường được dùng làm đề bài nghị luận.
“Nhiễu điều phủ lấy giá gương” nghĩa là gì?
Nhiễu điều là vải lụa đỏ, giá gương là khung để gương. Vải phủ lên để giữ gương sạch, sáng. Ý cả câu: người cùng một nước phải che chở, thương yêu nhau như tấm vải che cho chiếc gương.
Ca dao và tục ngữ về đoàn kết khác nhau thế nào?
Ca dao thường là câu hát lục bát, thiên về bày tỏ tình cảm, như “Bầu ơi thương lấy bí cùng”. Tục ngữ ngắn hơn, thiên về đúc kết kinh nghiệm, như “Góp gió thành bão”. Cả hai đều dùng được khi viết bài về tinh thần đoàn kết.
“Dân ta nhớ một chữ đồng” có phải ca dao không?
Không. Bản đúng là “Dân ta xin nhớ chữ đồng / Đồng tình, đồng sức, đồng lòng, đồng minh”, đoạn kết của diễn ca Lịch sử nước ta (1942) của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Lời kết
Mười ba câu ca dao về đoàn kết ở trên cho thấy ông cha ta dạy chữ đồng lòng từ những điều rất nhỏ: một cái cây, một giàn bí, một đàn gà. Bạn có thể đọc tiếp ca dao về nhân nghĩa để thấy mặt còn lại của tình tương thân, hoặc xem thêm các bài trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.