Trạng ngữ là bộ phận phụ trong câu, thêm vào để cho biết sự việc xảy ra khi nào, ở đâu, vì sao, để làm gì, bằng gì hoặc theo cách nào. Trong câu “Sáng nay, lớp em trồng cây“, cụm sáng nay là trạng ngữ. Nhiều em hỏi riêng “trạng ngữ chỉ phương tiện là gì”: đó là loại trả lời câu hỏi Bằng gì?, Với cái gì?, thường mở đầu bằng chữ bằng hoặc với.
| Khái niệm | Thành phần phụ nằm ngoài cụm chủ ngữ – vị ngữ, bổ sung hoàn cảnh cho sự việc |
| Nghĩa bổ sung | Thời gian, nơi chốn, nguyên nhân, mục đích, phương tiện, cách thức |
| Vị trí | Hay đứng đầu câu, ngăn với chủ ngữ bằng dấu phẩy; cũng có thể ở giữa hoặc cuối câu |
| Dấu hiệu nhận biết | Bỏ đi câu vẫn đủ ý chính; trả lời được Khi nào? Ở đâu? Vì sao? Để làm gì? Bằng gì? |
| Học ở | Tiếng Việt 4 (các bài Luyện từ và câu về trạng ngữ), ôn lại và mở rộng ở Ngữ văn 6, 7 |
Sách giáo khoa định nghĩa trạng ngữ thế nào?
Một câu tiếng Việt có hai thành phần chính là chủ ngữ và vị ngữ. Thiếu một trong hai, câu thường cụt. Trạng ngữ thì khác: nó đứng ngoài cái lõi ấy, không bắt buộc phải có, nhưng khi có thì câu rõ hoàn cảnh hơn hẳn. So hai câu “Bà ngồi kể chuyện” và “Tối hôm qua, bên bếp lửa, bà ngồi kể chuyện“. Câu sau chỉ thêm thời gian và chỗ ngồi, vậy mà khung cảnh hiện ra ngay.
Ở tiểu học, bộ Kết nối tri thức chia trạng ngữ thành từng bài nhỏ trong Tiếng Việt 4 tập hai: thời gian và nơi chốn học cùng bài Vườn của ông tôi, nguyên nhân và mục đích đi với bài Người thầy đầu tiên của bố tôi, còn phương tiện nằm ở phần luyện từ và câu sau bài đọc Cây đa quê hương. Lên lớp 6, lớp 7, học sinh gặp lại trạng ngữ khi tìm thành phần câu và khi học cách mở rộng trạng ngữ bằng cụm từ.
Giới ngôn ngữ học chưa thống nhất hẳn về ranh giới của trạng ngữ, và ba bộ sách THCS cũng có chỗ xử lí khác nhau, nên khi làm bài cứ bám theo sách mình đang học.
Sáu loại trạng ngữ và câu hỏi đi kèm
Muốn gọi tên các loại trạng ngữ, hãy hỏi: cụm từ ấy cho biết thêm điều gì về sự việc? Bảng dưới gom sáu loại hay gặp nhất, ví dụ tự đặt.
| Loại | Trả lời câu hỏi | Từ hay mở đầu | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Chỉ thời gian | Khi nào? Bao giờ? Lúc nào? | sáng nay, hôm qua, khi…, lúc… | Đầu tháng chín, trường em khai giảng. |
| Chỉ nơi chốn | Ở đâu? | ở, trên, dưới, trong, ngoài… | Trên sân thượng, mẹ trồng mấy chậu húng. |
| Chỉ nguyên nhân | Vì sao? Nhờ đâu? Tại sao? | vì, do, nhờ, tại | Nhờ ôn bài đều, Minh làm kiểm tra rất tự tin. |
| Chỉ mục đích | Để làm gì? Nhằm mục đích gì? | để, nhằm, vì (mục đích) | Để kịp chuyến xe sớm, cả nhà dậy từ bốn giờ. |
| Chỉ phương tiện | Bằng gì? Với cái gì? | bằng, với | Bằng chiếc xe đạp cũ, bố chở em đi học suốt năm lớp một. |
| Chỉ cách thức | Như thế nào? Bằng cách nào? | một cách…, bằng cách… | Rất nhẹ nhàng, cô y tá tháo lớp băng cũ. |
Trạng ngữ chỉ phương tiện là gì?
Đây là loại khiến nhiều em lúng túng nhất vì dễ lẫn với cách thức. Trạng ngữ chỉ phương tiện nói rõ người ta dùng cái gì để làm việc được nhắc tới: một dụng cụ, một vật liệu, một bộ phận cơ thể, thậm chí một lời nói. Nó thường bắt đầu bằng bằng hoặc với. Mẹo nhỏ: nếu sau chữ bằng/với là một danh từ chỉ vật (đôi cánh, cây bút, chiếc thuyền) thì gần như chắc chắn đó là phương tiện; nếu là một tính từ chỉ dáng vẻ (nhẹ nhàng, vội vã) thì nghiêng về cách thức. Một số tài liệu gộp hai loại này làm một, nên đề bài ghi “phương tiện, cách thức” cũng không sai.
Nhận ra trạng ngữ trong câu qua bốn bước
- Tìm cái lõi trước. Xác định ai/cái gì (chủ ngữ) làm gì, thế nào (vị ngữ). Phần còn thừa ra ở đầu câu hoặc cuối câu là ứng viên trạng ngữ.
- Thử bỏ đi. Bỏ cụm ấy mà câu vẫn đọc trọn ý chính thì nhiều khả năng đó là trạng ngữ. “Trong giờ ra chơi, chúng em đá cầu” bỏ trong giờ ra chơi vẫn còn “chúng em đá cầu“, đủ nghĩa.
- Đặt câu hỏi. Hỏi “Chúng em đá cầu khi nào?” mà cụm ấy trả lời được, ta biết luôn nó là trạng ngữ chỉ thời gian.
- Nhìn dấu phẩy. Khi đứng đầu câu, trạng ngữ thường được ngăn với chủ ngữ bằng một dấu phẩy; khi đọc thành tiếng, ta ngắt hơi ngắn ở chỗ đó.
Dấu phẩy chỉ là gợi ý: trạng ngữ ngắn đôi khi viết liền (“Hôm nay em đi học sớm“), trạng ngữ cuối câu thường không cần phẩy.
Trạng ngữ trong câu văn sách giáo khoa
Câu mở đầu nổi tiếng trong bài kí Cây tre Việt Nam của Thép Mới:
Dưới bóng tre xanh, đã từ lâu đời, người dân cày Việt Nam dựng nhà, dựng cửa, vỡ ruộng, khai hoang.
Câu có hai trạng ngữ đứng liền: dưới bóng tre xanh chỉ nơi chốn, đã từ lâu đời chỉ thời gian. Đặt cả hai lên trước khiến bóng tre như mái che bao trùm cả chuỗi động từ phía sau, và ý “lâu đời” cho thấy cây tre gắn với người Việt qua nhiều thế hệ. Ai muốn đọc lại toàn bài có thể xem phần hướng dẫn soạn Cây tre Việt Nam.
Trong bài luyện từ và câu sau văn bản Cây đa quê hương, sách Tiếng Việt 4 Kết nối tri thức đưa một đoạn văn tả cầu tre miền Tây, có câu bắt đầu bằng “Bằng vài cây tre già,…”. Đây là trạng ngữ chỉ phương tiện: nó nhấn vào chỗ người dân chỉ cần vật liệu rất sẵn có mà vẫn bắc được cầu qua kênh rạch. Cùng đoạn còn có trạng ngữ thời gian ngày xưa và nơi chốn ở vùng sông nước miền Tây.
Ở bộ Chân trời sáng tạo, phần luyện từ và câu đi kèm bài thơ Nàng tiên Ốc lớp 4 cũng dành trọn cho trạng ngữ chỉ phương tiện, với các câu mở đầu bằng bằng và với theo đúng khuôn trên.
Đứng đầu câu nhưng là chủ ngữ hay trạng ngữ?
Lỗi hay gặp nhất là thấy cụm từ chỉ thời gian, nơi chốn ở đầu câu liền gọi là trạng ngữ. Thực ra cùng một cụm có thể làm chủ ngữ nếu nó chính là đối tượng được nói tới.
| Câu | Cụm in đậm là | Lí do |
|---|---|---|
| Mùa thu, lá bàng chuyển đỏ. | Trạng ngữ (thời gian) | Có chủ ngữ riêng là “lá bàng”; bỏ “mùa thu” câu vẫn đủ |
| Mùa thu là mùa tựu trường. | Chủ ngữ | Câu đang nói về chính mùa thu; bỏ đi câu hỏng |
| Trong lớp, các bạn đang làm bài. | Trạng ngữ (nơi chốn) | Chủ ngữ là “các bạn”; có dấu phẩy ngăn cách |
| Trong lớp rất ồn. | Chủ ngữ (theo cách phân tích phổ biến) | Cụm này là cái được nhận xét “rất ồn”; không có chủ ngữ nào khác |
| Với đôi tay khéo léo, chị đan xong chiếc khăn. | Trạng ngữ (phương tiện) | Trả lời “đan bằng gì?”; chủ ngữ là “chị” |
Quy tắc rút gọn: hỏi xem câu còn chủ ngữ nào khác không. Còn thì cụm đứng đầu là trạng ngữ; hết rồi thì nó đang gánh vai chủ ngữ. Câu như “Trong lớp rất ồn” có sách phân tích khác, nên khi làm bài nên ưu tiên những câu rõ ràng như các dòng còn lại.
Thử sức với năm câu luyện trạng ngữ
Câu 1: Tìm trạng ngữ và cho biết loại: “Vì trời mưa to, trận bóng chiều nay phải hoãn.”
Đáp án: Trạng ngữ là vì trời mưa to, chỉ nguyên nhân (trả lời câu hỏi “Vì sao trận bóng phải hoãn?”). Chiều nay ở đây nằm trong cụm chủ ngữ “trận bóng chiều nay”, không tách ra thành trạng ngữ riêng.
Câu 2: Xếp các trạng ngữ in nghiêng vào nhóm phương tiện hoặc cách thức: “Bằng chiếc kéo nhỏ, bà cắt tỉa cây cảnh.” / “Thật chậm rãi, ông lật từng trang sách.” / “Với cây đàn bầu, nghệ sĩ kể cả một câu chuyện.”
Đáp án: Phương tiện: bằng chiếc kéo nhỏ, với cây đàn bầu (đều là vật được dùng để làm việc). Cách thức: thật chậm rãi (nói dáng vẻ của hành động, trả lời “lật như thế nào?”).
Câu 3: Câu nào có trạng ngữ, câu nào cụm đầu câu là chủ ngữ: (a) “Sân trường rợp bóng phượng.” (b) “Trên sân trường, học sinh xếp hàng.”
Đáp án: Câu (a): sân trường là chủ ngữ, vì câu đang miêu tả chính sân trường. Câu (b): trên sân trường là trạng ngữ chỉ nơi chốn, chủ ngữ là “học sinh”.
Câu 4: Thêm trạng ngữ chỉ mục đích cho câu “Lan dậy sớm tập thể dục.”
Đáp án tham khảo: “Để có sức khỏe tốt, Lan dậy sớm tập thể dục.” hoặc “Để chuẩn bị cho hội khỏe Phù Đổng, Lan dậy sớm tập thể dục.” Trạng ngữ mục đích thường mở đầu bằng “để” và trả lời câu hỏi “để làm gì?”.
Câu 5: Viết 2–3 câu tả buổi sáng ở nhà em, trong đó có ít nhất một trạng ngữ chỉ thời gian và một trạng ngữ chỉ phương tiện.
Đáp án tham khảo: “Sáu giờ sáng, căn bếp nhỏ đã thơm mùi cơm. Bằng chiếc quạt nan cũ, bà phe phẩy cho bếp than đỏ lửa. Em đánh răng thật nhanh rồi ra ngồi cạnh bà.” Trạng ngữ thời gian: sáu giờ sáng; trạng ngữ phương tiện: bằng chiếc quạt nan cũ.
Muốn làm thêm dạng bài sát đề kiểm tra, xem tiết luyện trạng ngữ trong đề ôn giữa kì hai lớp 4 bộ Cánh diều.
Học sinh lớp 4 hay hỏi gì về trạng ngữ
Trạng ngữ là gì, nói ngắn gọn để dễ nhớ?
Là phần phụ của câu, cho biết hoàn cảnh của sự việc: khi nào, ở đâu, vì sao, để làm gì, bằng gì, ra sao. Bỏ trạng ngữ đi thì câu vẫn còn chủ ngữ và vị ngữ, chỉ thiếu bớt thông tin.
Trạng ngữ chỉ phương tiện trả lời câu hỏi gì?
Trả lời câu hỏi Bằng gì?, Bằng cái gì?, Với cái gì?. Ví dụ “Bằng chiếc ô tô đồ chơi, em trai tôi chơi cả buổi chiều”: hỏi “em chơi bằng gì?” là ra ngay.
Có phải trạng ngữ lúc nào cũng đứng đầu câu?
Không. Đầu câu là vị trí thường gặp nhất, nhưng trạng ngữ có thể nằm giữa (“Chúng tôi, sau ba ngày đi bộ, đã tới bản“) hoặc cuối câu (“Bố về muộn vì tắc đường“). Đổi vị trí thì nhấn mạnh cũng đổi theo.
Trạng ngữ có phải là thành phần chính của câu không?
Không. Thành phần chính chỉ gồm chủ ngữ và vị ngữ; trạng ngữ thuộc nhóm phụ. Tuy vậy, trong văn miêu tả và kể chuyện, thiếu trạng ngữ thì câu văn thường khô và mờ hoàn cảnh.