Thanh minh là tên một trong 24 tiết khí của lịch cổ truyền phương Đông, mở đầu quãng nửa tháng trời trong, nắng sáng, thường bắt đầu ngay đầu tháng tư theo lịch dương. Ngày đầu tiết này được người Việt gọi là Tết Thanh minh, dịp con cháu ra thăm và sửa sang mộ phần ông bà. Ngoài ra, “thanh minh” còn là một động từ khác hẳn: phân trần để người khác hết hiểu lầm mình.
| Nghĩa tên gọi | 清明: thanh là trong, minh là sáng |
| Thời điểm | Từ khoảng 4–5/4 đến khoảng 20/4 dương lịch; thường rơi vào tháng 2 hoặc tháng 3 âm lịch |
| Việc chính | Tảo mộ (thăm, dọn mộ), cúng gia tiên, đi chơi xuân (đạp thanh) |
| Vùng miền | Cả nước đều biết; ở miền Nam nhiều nhà tảo mộ cả vào cuối tháng Chạp |
| Nghĩa thứ hai | Động từ: phân trần, giải thích cho người khác thôi nghĩ xấu về mình |
清明 và một chữ thanh minh khác trong lời nói hằng ngày
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) ghi hai mục từ đồng âm. Mục thứ nhất là danh từ: tên một ngày tiết trong năm, ứng với ngày 4, 5 hoặc 6 tháng tư dương lịch, lúc tiết trời trong sáng nên có tục đi thăm viếng mồ mả. Chữ Hán là 清明, thanh (清) là nước trong, không vẩn đục, minh (明) là sáng, cùng chữ với minh bạch, bình minh.
Mục thứ hai là động từ, nghĩa là phân trần, giải thích cho người ta hiểu để khỏi quy lỗi hay nghĩ xấu cho mình. Ví dụ: Bị bạn hiểu lầm, Nam nhắn một tin dài để thanh minh. Hay: Chị không cần thanh minh, mọi người đều biết chị không làm thế. Nghĩa này dùng nhiều trong giao tiếp, nhưng khi người ta gõ “thanh minh là gì” vào tháng ba, tháng tư thì hầu như ai cũng đang hỏi về ngày tết.
Tiết khí thứ năm của mùa xuân
Lịch cổ chia một năm thành 24 tiết khí theo vị trí của mặt trời, mỗi tiết dài chừng nửa tháng. Thanh minh là tiết thứ năm, đứng sau Lập xuân, Vũ thủy, Kinh trập, Xuân phân và trước Cốc vũ. Vì tính theo mặt trời, ngày bắt đầu của Thanh minh gần như cố định trên lịch dương (4 hoặc 5/4), còn trên lịch âm thì năm sớm năm muộn. Tiết mở đầu chuỗi ấy rơi vào khoảng 4 hoặc 5/2 và không trùng Tết, như bài lập xuân là gì giải thích.
Đây là lúc mưa phùn cuối xuân thưa dần, nắng ấm lên, cây cỏ xanh tốt. Cũng chính vì cỏ mọc nhanh, đất có thể sụt sau mùa mưa xuân, người xưa chọn dịp này ra đồng thăm mộ: phát cỏ, đắp lại đất, thắp nén hương. Phong tục ấy là một cách nhớ ơn tổ tiên, nhắc con cháu đừng để nơi yên nghỉ của ông bà bị bỏ hoang.
Người Việt đón Tết Thanh minh ra sao?
Tết Thanh minh không có một ngày âm lịch cố định như Tết Nguyên đán. Ngày đầu tiết được coi là chính tết, nhưng nhiều gia đình sắp xếp đi bất kỳ hôm nào trong khoảng nửa tháng của tiết, tùy lúc con cháu về đông đủ.
- Tảo mộ: cả nhà ra nghĩa trang, dọn cỏ, quét lá, đắp đất, có nơi sơn sửa lại bia. Đây là việc trung tâm của dịp này.
- Lễ cúng: mang theo hương, hoa, trái cây, có nhà làm mâm cỗ mặn hoặc xôi gà; sau khi viếng mộ thì về nhà cúng gia tiên.
- Đạp thanh: nghĩa đen là giẫm lên cỏ xanh, tức đi chơi xuân ngoài đồng sau khi tảo mộ xong.
Thời điểm thăm mộ không giống nhau ở mọi nơi. Ở miền Nam, nhiều gia đình có tục giẫy mả vào những ngày sau 20 tháng Chạp, vừa dọn mộ vừa mời ông bà về ăn Tết; miền Bắc cũng có tục chạp mả cuối năm. Thanh minh vì thế là một trong hai dịp viếng mộ quen thuộc, chứ không phải dịp duy nhất.
Mâm lễ mang ra mộ, rồi lễ gia tiên khi về nhà, được tả kĩ từng phần trong mục lễ cúng thanh minh ở mộ và ở nhà.
Thanh minh khác Hàn thực ở chỗ nào
Hai dịp này hay bị nhập làm một vì đều rơi vào khoảng tháng ba âm lịch và đều gốc từ Trung Hoa.
| Tết Thanh minh | Tết Hàn thực | |
|---|---|---|
| Cách tính ngày | Theo tiết khí (lịch mặt trời), khoảng 4–5/4 dương lịch | Theo âm lịch, mùng 3 tháng 3 |
| Việc chính | Tảo mộ, viếng mộ, chơi xuân | Làm bánh trôi, bánh chay cúng tổ tiên |
| Gốc tích | Gắn với nhịp thời tiết và việc nhà nông | Gắn với truyền thuyết Giới Tử Thôi |
Có năm hai ngày cách nhau vài hôm, có năm cách nhau gần một tháng. Muốn hiểu kỹ tết mùng 3/3, bạn có thể đọc bài tết bánh trôi bánh chay mùng ba tháng ba.
Câu Kiều nhắc tiết tháng ba
Nhiều học sinh biết đến hai chữ Thanh minh lần đầu qua đoạn trích Cảnh ngày xuân trong Truyện Kiều của Nguyễn Du:
Thanh minh trong tiết tháng ba,
Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh.
Chỉ hai câu mà gói đủ cả phong tục: phần lễ là đi viếng mộ, phần hội là trẩy hội chơi xuân. Các bạn trẻ đi trên đường xuân, rồi chị em Kiều gặp nấm mộ Đạm Tiên bên đường, mở ra những biến cố về sau. Phân tích chi tiết đoạn thơ có trong bài soạn văn bản Cảnh ngày xuân của Nguyễn Du.
Thanh minh: hỏi gì cũng có đáp
Tết Thanh minh là ngày nào?
Là ngày bắt đầu tiết Thanh minh, thường vào 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch. Trên lịch âm, ngày này đổi theo từng năm, thường rơi vào tháng 2 hoặc tháng 3.
Thanh minh là ngày âm hay ngày dương?
Thanh minh tính theo tiết khí, tức theo chuyển động biểu kiến của mặt trời, nên gần với lịch dương hơn. Đây là lý do nó không có ngày âm lịch cố định.
Thanh minh trong tiết tháng ba nghĩa là gì?
Câu thơ của Nguyễn Du cho biết tiết Thanh minh rơi vào tháng ba (theo lịch âm thời ấy), và đó là mùa của lễ tảo mộ, hội đạp thanh.
Thanh minh là gì khi nói “đừng thanh minh nữa”?
Khi đó thanh minh là động từ, nghĩa là giải thích, phân trần để người khác không trách mình. Nghĩa này không liên quan đến ngày tết.