Lập xuân là tiết khí đầu tiên trong 24 tiết khí của lịch phương Đông, được coi là mốc bắt đầu mùa xuân. Tiết Lập xuân khởi đầu khi Mặt Trời ở kinh độ 315°, thường rơi vào ngày 4 hoặc 5/2 dương lịch và kéo dài khoảng 15 ngày. Lập xuân không phải Tết: có năm nó đến trước mồng Một, có năm đến sau.
| Nghĩa | Tiết khí mở đầu mùa xuân, đứng đầu 24 tiết khí trong năm |
| Chữ Hán | 立春: lập (đứng, dựng lên, bắt đầu) + xuân (mùa xuân) |
| Thời điểm | Khoảng 4 hoặc 5/2 đến khoảng 18 hoặc 19/2 dương lịch |
| Cách tính | Theo vị trí Trái Đất quanh Mặt Trời, không theo tuần trăng |
| Thời tiết miền Bắc | Bớt rét, bắt đầu mưa phùn, nồm ẩm |
Chữ lập trong Lập xuân nghĩa là gì?
Nhiều người đọc Lập xuân rồi tưởng chữ lập ở đây là lập ra, thành lập. Gần đúng, nhưng chưa đủ. Chữ 立 vốn vẽ hình một người đứng thẳng trên mặt đất; từ nghĩa đứng, nó chuyển sang nghĩa dựng lên, gây dựng, rồi bắt đầu. Lập xuân là lúc mùa xuân “đứng lên”, chính thức có mặt.
Lịch xưa có bốn tiết mang chữ lập, gọi chung là Tứ lập: Lập xuân, Lập hạ, Lập thu, Lập đông. Mỗi tiết mở đầu một mùa. Thế nên khi nghe ông bà bảo “qua Lập xuân rồi”, ý là theo lịch tiết khí, mùa đông đã hết phần của nó, dù ngoài trời có khi còn gió bấc.
Ví dụ dùng từ: Năm nay Lập xuân đến trước Tết gần hai tuần, nên ăn Tết mà trời đã sang xuân. Hay trong câu chuyện ngoài đồng: Qua tiết Lập xuân là bắt đầu lo đất cho vụ chiêm xuân.
Lập xuân, Tết Nguyên đán và xuân phân không phải một ngày
Ba mốc này hay bị gộp làm một vì đều dính đến chữ xuân. Bảng dưới đây tách chúng ra:
| Mốc | Tính theo | Rơi vào khoảng | Ý nghĩa chính |
|---|---|---|---|
| Lập xuân | Mặt Trời, kinh độ 315° | 4 hoặc 5/2 dương lịch, gần như cố định | Bắt đầu mùa xuân theo tiết khí |
| Tết Nguyên đán | Tuần trăng (âm dương lịch) | Dao động từ khoảng 21/1 đến 20/2 | Ngày đầu năm âm lịch |
| Xuân phân | Mặt Trời, kinh độ 0° | 20 hoặc 21/3 | Giữa mùa xuân, ngày và đêm gần dài bằng nhau |
Vì Tết chạy theo Mặt Trăng còn Lập xuân chạy theo Mặt Trời, hai ngày hiếm khi trùng nhau. Đó cũng là lý do lịch ta gọi là âm lịch nhưng thật ra là âm dương lịch, chuyện được kể kỹ ở bài lịch ta tính theo trăng hay theo mặt trời. Có năm âm lịch chứa tới hai ngày Lập xuân: năm Ất Tỵ bắt đầu cuối tháng 1/2025 và kết thúc giữa tháng 2/2026, nên ôm trọn cả Lập xuân 2025 lẫn Lập xuân ngày 4/2/2026.
Vì sao người xưa lấy ngày này làm đầu xuân?
Người làm ruộng cần một cái lịch bám theo nắng, mưa, nóng, lạnh. Tuần trăng không làm được việc ấy, vì năm âm lịch lúc dài lúc ngắn. Nên người xưa chia đường đi của Mặt Trời trong năm thành 24 đoạn, mỗi đoạn chừng 15 ngày, đặt cho mỗi đoạn một cái tên gợi thời tiết: Vũ thủy là mưa ẩm, Kinh trập là sâu bọ thức dậy, Thanh minh trời trong sáng tháng ba, rồi đến Hạ chí, Đông chí.
Lập xuân đứng đầu dãy ấy. Ở Việt Nam và Trung Hoa, ngày này được tính là ngày vào xuân; còn ở các nước xa hơn về phía bắc, mùa xuân thường được tính từ xuân phân. Với miền Bắc nước ta, quãng sau Lập xuân là lúc gió mùa đông bắc yếu dần, trời có mưa phùn, độ ẩm lên cao, tường nhà và nền gạch bắt đầu “đổ mồ hôi”. Cái ẩm khó chịu ấy lại có lợi cho mạ non, cho các luống rau và vụ lúa chiêm.
Trong tử vi và phong thủy, Lập xuân còn được xem là mốc chuyển con giáp. Theo cách tính này, người sinh sau giao thừa mà trước Lập xuân vẫn có thể bị xếp vào tuổi của năm cũ. Đây là quy ước của các trường phái xem tuổi, không phải quy định của lịch nhà nước.
Người Việt đón Lập xuân ra sao?
Khác Tết hay rằm tháng Giêng, Lập xuân ở Việt Nam không có lễ lớn của cả cộng đồng. Ngày này thường lọt thỏm giữa không khí cận Tết hoặc sau Tết, nên phần đông chỉ biết qua tờ lịch. Một số gia đình vẫn thắp hương, làm mâm cúng nhỏ để mừng đất trời sang mùa.
Quanh ngày Lập xuân cũng có nhiều quan niệm dân gian: dậy sớm mở cửa đón khí trời, mua một chậu cây hay gieo vài hạt giống để lấy cái ý sinh sôi, nói lời vui vẻ, kiêng vay mượn. Những điều này mang tính tín ngưỡng, ai giữ thì giữ, không có cơ sở khoa học. Việc có ích thật thì đơn giản hơn: trời ẩm dần, nên lo chống nồm trong nhà, và chưa vội cất áo ấm, vì rét cuối mùa vẫn có thể quay lại.
Ở Trung Quốc, đặc biệt các tỉnh phía bắc, có tục ăn bánh xuân, loại bánh tráng mỏng cuộn rau tươi. Đỗ Phủ từng nhắc mâm rau xuân ngày Lập xuân trong một bài thơ cùng tên. Người đọc thơ Đường sẽ gặp lại tiết khí này khá thường, như một cột mốc thời gian quen thuộc của thi nhân. Muốn nối tiếp mạch Tết cổ truyền, có thể xem bài ý nghĩa và phong tục ngày Tết cả.
Chi tiết đáng nhớ nhất về Lập xuân có lẽ là thế này: tờ lịch có thể ghi ngày 4/2 là “Lập xuân” trong khi nhà nhà còn chưa gói bánh chưng. Mùa xuân của trời đất và năm mới của lịch trăng đi hai đường khác nhau.
Lập xuân 2027 và mấy chuyện lịch quanh tiết đầu năm
Lập xuân là ngày nào?
Thường là ngày 4 hoặc 5/2 dương lịch. Năm 2026, Lập xuân rơi vào thứ Tư ngày 4/2, tức 17 tháng Chạp năm Ất Tỵ. Năm 2027 cũng quanh ngày 4/2; nên xem lịch vạn niên của năm đó để biết giờ chính xác.
Tiết Lập xuân kéo dài bao lâu?
Khoảng 15 ngày, từ ngày Lập xuân đến khi bắt đầu tiết Vũ thủy vào khoảng 18 hoặc 19/2. Người ta nói “ngày Lập xuân” là chỉ ngày đầu, còn “tiết Lập xuân” là cả quãng 15 ngày.
Lập xuân có phải là Tết không?
Không. Tết Nguyên đán là ngày đầu năm âm lịch, còn Lập xuân là mốc đầu mùa xuân tính theo Mặt Trời. Hai ngày có thể cách nhau vài tuần và rất hiếm khi trùng.
Lập xuân tiếng Trung đọc thế nào?
Chữ Hán viết là 立春, phiên âm lìchūn. Người Nhật đọc là risshun, người Hàn đọc là ipchun. Cả bốn cách gọi chỉ cùng một tiết khí.