Tháng Chạp là cách gọi tháng mười hai âm lịch, tháng cuối cùng của năm cũ, ngay trước Tết Nguyên đán. Hỏi tháng Chạp là tháng mấy thì câu trả lời luôn là tháng 12 âm, còn rơi vào tháng mấy dương lịch thì đổi theo từng năm, thường quãng tháng Một, tháng Hai. Đây là tháng của giỗ chạp, dọn mộ, ông Công ông Táo và bữa cơm tất niên.
| Nghĩa | Tháng 12 theo âm lịch, tháng cuối năm |
| Gốc | “Chạp” đọc chệch từ chữ Hán lạp 臘, tên lễ tế cuối năm; tháng này còn gọi là Lạp nguyệt 臘月 |
| Tên gọi khác | Tháng củ mật |
| Dịp chính | Rằm tháng Chạp, 23 tháng Chạp tiễn Táo quân, tất niên, giao thừa |
Chữ “Chạp” trong tháng Chạp nghĩa là gì?
Vì sao gọi là tháng Chạp? Mười một tháng còn lại đều gọi bằng số, riêng tháng cuối năm có tên riêng, cũng giống tháng đầu năm được gọi là tháng Giêng. Giới nghiên cứu văn hóa cho rằng “chạp” là âm đọc chệch của chữ Hán lạp 臘. Người Trung Hoa xưa có lễ tế thần vào cuối năm gọi là lễ Lạp, nên tháng diễn ra lễ ấy được gọi là Lạp nguyệt, nghĩa là tháng Lạp. Vào miệng người Việt, Lạp thành Chạp.
Chữ 臘 còn mang nghĩa lễ cuối năm, ngày tất niên. Một cách giải thích khác dựa vào nghĩa “thịt” của chữ này: tháng cuối năm trời lạnh, người xưa ướp, phơi thịt để dành ăn Tết. Món lạp xưởng mà nhiều nhà vẫn treo bếp dịp này chính là “lạp trường” 臘腸, khúc ruột nhồi thịt ướp kiểu tháng Chạp.
Từ gốc ấy, tiếng Việt có thêm mấy chữ đi kèm. “Giỗ chạp” chỉ chung chuyện cúng giỗ, lễ lạt trong họ. “Đi lạp mả” là đi thăm, phát cỏ, đắp lại mộ ông bà trước Tết, một việc gần với tục tảo mộ của người Việt nhưng làm vào cuối năm thay vì mùa Thanh minh.
Tháng Chạp trồng khoai: lịch nhà nông trong ca dao
Với người làm ruộng, tháng Chạp chưa phải lúc nghỉ ngơi. Một bài ca dao về thời vụ mở đầu đúng bằng tháng này:
Tháng chạp là tháng trồng khoai
Tháng giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà
Hai câu cho thấy cách người xưa đếm năm: vụ khoai đặt vào tháng cuối năm, sang xuân mới tới đậu, cà, rồi cày ruộng, gieo mạ. Lịch ấy tùy vùng mà xê dịch, nhưng nó nhắc một điều dễ quên: tháng Chạp ở làng quê vừa lo Tết vừa lo đồng, bận gấp đôi.
Vì sao tháng cuối năm còn gọi là tháng củ mật?
Tên gọi thứ hai này gắn với một lời dặn hơn là một lễ. Cuối năm nhà nào cũng có chút của để dành, nào thóc, nào tiền sắm Tết; đêm lại dài và lạnh. Kẻ gian vì thế hay ra tay vào lúc này, nên người xưa nhắc nhau phải canh giữ cẩn mật, khóa cửa, coi chừng bếp lửa. Cách giải nghĩa từng chữ “củ” và “mật” mỗi sách nói một kiểu, nhưng ý chung thì giống nhau: tháng của sự đề phòng.
Ở phía tâm tình, tháng Chạp là tháng hướng về nhà. Người đi làm xa tính ngày về, việc dở dang được gắng xong cho gọn, mộ phần tổ tiên được sửa sang để đến chiều ba mươi thắp hương mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Cả tháng như một lần dọn dẹp lớn, cả trong nhà lẫn trong lòng, trước khi bước sang năm mới.
Những mốc lễ từ rằm đến đêm ba mươi
Ngoài lễ mùng Một như mọi tháng, tháng Chạp dày lịch cúng hơn hẳn:
- Rằm tháng Chạp (15/12 âm): lễ rằm cuối cùng của năm, nhiều gia đình sửa mâm cỗ đủ đầy hơn các tháng khác. Lời khấn ngày này có trong bài văn khấn cúng rằm cuối năm.
- 23 tháng Chạp: cúng tiễn ông Công ông Táo về trời, nhiều nhà thả cá ra sông hồ làm “ngựa” cho Táo quân. Gốc tích của tục này nằm trong chuyện ba vị vua bếp trong cổ tích.
- Sau 23: dọn nhà, lau bàn thờ, sắm sửa, gói bánh chưng, bánh tét.
- Ngày cuối tháng (29 hoặc 30): cúng lễ tất niên tiễn năm cũ, rồi đến khoảnh khắc giao thừa nối năm cũ với năm mới.
Năm nào tháng Chạp thiếu thì không có ngày 30, Tết đến sau ngày 29. Đó là lý do có năm người ta nói “Tết không có ba mươi”, và câu “chiều ba mươi” đôi khi chỉ là cách gọi quen cho chiều cuối năm.
Tháng Chạp qua lịch, qua bếp và qua lời ăn tiếng nói
Tháng Chạp là tháng mấy dương lịch?
Không cố định. Tháng Chạp luôn là tháng 12 âm lịch, nhưng vì âm lịch lệch với dương lịch nên nó có thể bắt đầu từ cuối tháng Mười Hai dương và kéo sang tháng Một, có năm sang cả tháng Hai. Muốn biết chính xác thì tra lịch của năm đó.
Tháng Chạp viết hoa hay viết thường?
Khi dùng như tên riêng của tháng, nhiều văn bản viết hoa “tháng Chạp”, giống “tháng Giêng”. Trong ca dao chép lại, có bản để chữ thường. Viết trong bài văn, nên thống nhất viết hoa cả hai tên tháng này.
Giỗ chạp là gì?
Là cách nói gộp chỉ những dịp cúng giỗ, lễ lạt trong gia đình, dòng họ. Chữ “chạp” ở đây chính là chữ Chạp của tháng cuối năm, gốc từ lễ Lạp tế cuối năm.
Tháng Chạp có phải lúc nào cũng có ngày 30?
Không. Tháng âm lịch có tháng đủ 30 ngày, có tháng thiếu 29 ngày. Nếu tháng Chạp thiếu, ngày 29 là ngày cuối năm, và lễ tất niên, giao thừa dời lên theo.