Ông Công ông Táo là cách người Việt gọi chung các vị thần giữ đất, giữ nhà và giữ bếp trong mỗi gia đình, thường hình dung là “hai ông một bà”. Tết ông Công ông Táo rơi vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, khi các ngài được tin là lên trời báo cáo việc nhà với Ngọc Hoàng; mỗi nhà cúng tiễn bằng mũ áo giấy và cá chép, mở đầu những ngày chuẩn bị Tết.
| Nghĩa | Thần Đất (ông Công, Thổ Công) và thần Bếp (ông Táo, Táo quân) trong tín ngưỡng gia đình |
| Gốc chữ | Táo 灶 là bếp; Thổ Công 土公 là ông thần đất |
| Thời điểm | 23 tháng Chạp âm lịch, nhiều nhà cúng từ chiều 22 hoặc sáng 23 |
| Lễ vật quen thuộc | Mũ, áo, hia giấy; cá chép; mâm cỗ hoặc mâm ngọt tùy nơi |
| Vùng miền | Cả nước đều cúng; lễ vật và món ăn khác nhau giữa các miền |
Ông Công ông Táo là ai?
Hai chữ “Công” và “Táo” vốn chỉ hai việc khác nhau. Ông Công là Thổ Công, thần coi đất cát, nhà cửa, ngăn tà ma vào quấy nhà. Ông Táo là Táo quân, vua bếp; chữ táo 灶 trong tiếng Hán nghĩa là cái bếp, cũng là gốc của chữ “táo” trong “Táo quân”. Người Việt quen gộp hai vị làm một cách gọi, rồi gộp luôn cả ba vị Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ vào hình ảnh “hai ông một bà” coi sóc mọi việc trong nhà.
Hình ảnh ấy gắn chặt với căn bếp kiểu cũ: ba ông đầu rau bằng đất nung chụm đầu đỡ nồi trên bếp củi. Ba ông đầu rau chính là ba vị Táo. Bếp đun bằng ga, bằng điện thì không còn đầu rau, nhưng bàn thờ Táo quân vẫn được giữ ở nhiều nhà, thường đặt gần bếp.
Ông Công, ông Táo, Táo quân: gọi sao cho đúng?
| Cách gọi | Chỉ ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ông Công (Thổ Công) | Thần đất, thần nhà | Có nơi phân biệt Thổ Công với Thổ Địa, Thổ Kỳ |
| Ông Táo (Táo quân, vua bếp) | Thần bếp | Hình dung là hai ông một bà, ứng với ba ông đầu rau |
| Ông Công ông Táo | Gọi gộp các vị thần trong nhà | Cách nói phổ biến nhất khi nhắc ngày 23 tháng Chạp |
| “Táo quân” trên truyền hình | Chương trình hài cuối năm Gặp nhau cuối năm của VTV | Dựng cảnh các Táo lên chầu trời, báo cáo chuyện xã hội một năm |
Vì cách gọi chồng lên nhau như vậy, đừng ngạc nhiên khi mỗi sách, mỗi vùng kể một kiểu. Tín ngưỡng dân gian vốn không có một bộ giáo lý thống nhất.
Từ thần bếp phương Bắc đến chuyện hai ông một bà
Tục thờ thần bếp có từ lâu ở Trung Hoa, gắn với Đạo giáo; ở đó vua bếp thường là một vị, lên trời vào ngày 23 hoặc 24 tháng Chạp. Khi vào Việt Nam, tục này hòa với tín ngưỡng thờ thần đất và được Việt hóa bằng một câu chuyện rất riêng.
Chuyện kể rằng hai vợ chồng Trọng Cao, Thị Nhi nghèo khổ, vì giận nhau mà chia tay; người vợ đi bước nữa với Phạm Lang. Một hôm Trọng Cao đi ăn xin, tình cờ gặp lại vợ cũ. Ba người lần lượt chết trong một đống rơm cháy, người vì thương, người vì nghĩa. Ngọc Hoàng cảm động, cho cả ba làm Táo quân để được ở bên nhau mãi. Truyện có nhiều dị bản; hai bản đầy đủ được kể lại ở Sự tích ông Công ông Táo và truyện cổ tích Sự tích Táo Quân.
Nhìn từ câu chuyện, ba vị Táo không phải những ông thần đáng sợ, mà là những người từng nghèo, từng khổ, hiểu chuyện bếp núc vợ chồng. Có lẽ vì thế người Việt thờ Táo với tâm thế gần gũi, có khi còn đùa vui với các ngài.
Lễ tiễn Táo ngày 23 tháng Chạp diễn ra thế nào?
Theo quan niệm truyền thống, các Táo theo dõi chuyện tốt xấu trong nhà suốt năm, đến 23 tháng Chạp thì lên thiên đình tâu với Ngọc Hoàng, tới đêm giao thừa mới về. Lễ cúng vì thế giống một buổi tiễn người đi xa:
- Giờ cúng. Nhiều nhà cúng từ chiều 22 đến trưa 23; dân gian hay dặn nhau nên làm trước giờ ngọ để kịp “tiễn”.
- Mũ áo giấy. Thường là ba bộ mũ, áo, hia, cho hai ông và một bà. Theo tập quán, bộ đồ này không có quần, một chi tiết được nhắc nhiều trong các câu chuyện đùa về ông Táo.
- Cá chép. Cá là “phương tiện” đưa Táo về trời. Nhiều nhà để vài con cá chép sống trong chậu cạnh mâm cúng, cúng xong đem thả ra sông, hồ; cũng có nhà dùng cá chép giấy rồi hóa cùng vàng mã. Hình ảnh cá chép hóa rồng ở đây cùng gốc với điển cá chép vượt vũ môn.
- Mâm cúng. Mỗi miền một khác: mâm cỗ mặn với xôi, gà, canh măng ở nhiều nhà miền Bắc; mâm ngọt với chè, kẹo ở không ít nhà miền Nam.
Một lưu ý nhỏ khi thả cá: nên thả cá xuống nước, mang túi ni lông về, đừng ném cả túi từ trên cầu. Tục tiễn ông Táo vốn để nhà cửa sạch sẽ đón năm mới, chẳng ai muốn nó để lại một con sông đầy rác.
Ông Táo trong truyện cổ, trong tháng Chạp và trên sân khấu
Ngày ông Táo là mốc mở đầu chuỗi việc cuối năm: sau 23 là dọn nhà, gói bánh, rồi bữa cơm tất niên cuối năm và đêm giao thừa. Các mốc ấy được xếp theo thứ tự trong bài tháng Chạp và các lễ cuối năm.
Trên sân khấu, chương trình Gặp nhau cuối năm của VTV mượn hình ảnh các Táo lên chầu Ngọc Hoàng để điểm lại chuyện xã hội trong năm, quen tới mức nhiều người gọi luôn chương trình là “Táo quân”. Cách mượn ấy cho thấy một nét đẹp của tục thờ Táo: vị thần giữ bếp cũng là người kể chuyện cả năm của một gia đình, một xã hội.
Táo quân trong mâm cơm, lịch Tết và lời ăn tiếng nói
Tết ông Công ông Táo là ngày nào?
Là ngày 23 tháng Chạp âm lịch hằng năm. Ngày dương lịch tương ứng thay đổi theo năm, thường rơi vào khoảng cuối tháng Một hoặc đầu tháng Hai.
Táo quân là gì?
Táo quân là vua bếp, vị thần coi bếp lửa trong mỗi nhà, theo truyện là hai ông một bà. Ngoài nghĩa tín ngưỡng, “Táo quân” còn là tên gọi quen của chương trình hài Gặp nhau cuối năm phát đêm giao thừa.
Vì sao cúng ông Táo phải có cá chép?
Dân gian tin cá chép là phương tiện đưa Táo quân lên trời, gắn với hình ảnh cá chép vượt vũ môn hóa rồng. Vì vậy nhiều nhà thả cá chép sống sau lễ cúng như một cách tiễn và cũng là phóng sinh.
Ông Công ông Táo có phải là một không?
Không hẳn. Ông Công (Thổ Công) là thần đất, thần nhà; ông Táo là thần bếp. Trong lời nói hằng ngày người Việt gộp chung, nên “cúng ông Công ông Táo” được hiểu là cúng các vị thần coi sóc gia đình.