Bao sái là lau chùi nơi thờ cúng trong nhà một cách có lễ: lau bàn thờ, đồ thờ, bát hương, phần lớn được làm vào những ngày cuối năm âm lịch để đón Tết. Người ta hay nói cụ thể là bao sái bàn thờ hay bao sái bát hương; rút bớt chân nhang cũ là một bước trong đó. Ngày quen thuộc nhất là 23 tháng Chạp, sau khi cúng tiễn ông Công ông Táo.
| Nghĩa | Lau dọn bàn thờ, bát hương, đồ thờ cúng |
| Gốc | Từ Hán Việt; chữ sái thường được hiểu là rảy nước |
| Thời điểm | Cuối năm, phổ biến từ 23 tháng Chạp trở đi; bàn thờ Thần Tài có nhà làm riêng |
| Việc chính | Thắp hương xin phép, lau đồ thờ, rút tỉa chân nhang, bày lại, thắp hương báo xong |
| Vùng miền | Có ở nhiều nơi; nước lau, số chân nhang giữ lại mỗi nhà một khác |
Chữ sái trong bao sái từ đâu ra?
Người ta quen nói “bao sái” mà ít khi dừng lại hỏi hai chữ ấy nghĩa là gì. Chữ sái thường được liên hệ với chữ Hán 灑, các từ điển chữ Hán giảng nghĩa gốc là rảy nước. Sách xưa có cụm sái tảo: rảy nước xuống nền cho bụi khỏi bay rồi mới quét. Hình ảnh ấy rất gần với việc làm sạch nơi thờ cúng: nhẹ tay, có nước, không để bụi tung lên.
Chữ bao thì khó nói chắc hơn. Chưa thấy từ điển phổ thông nào ghi cả cụm “bao sái” kèm chữ Hán rõ ràng, nên tốt nhất hiểu cả từ theo cách dân gian vẫn dùng: bao sái là lau dọn bàn thờ một cách có lễ. Chữ này cũng nói lên điều khác biệt với việc quét nhà thường ngày. Lau bàn thờ cuối năm có thắp hương, có lời khấn, có trình tự, chứ không phải cầm khăn lên là lau.
Một buổi bao sái diễn ra theo trình tự nào?
Mỗi nhà một nếp, nhưng các bước dưới đây được nhiều gia đình làm gần giống nhau.
- Chuẩn bị: khăn sạch dùng riêng cho bàn thờ, chậu nước sạch, rượu trắng có ngâm gừng hoặc nước đun với ngũ vị hương, một chiếc đĩa hay tờ giấy sạch để đựng chân nhang rút ra.
- Thắp hương xin phép: gia chủ thắp hương, khấn báo với gia tiên, thần linh rằng hôm nay con cháu xin lau dọn bàn thờ.
- Lau đồ thờ: lau từ trên xuống, từ ngoài vào; đến bát hương thì một tay giữ chặt, tay kia lau nhẹ, cố không xê dịch.
- Rút tỉa chân nhang: rút bớt chân hương của cả năm, chỉ để lại vài chân, thường là ba hoặc năm; gạt bớt tro thừa chứ không đổ hết.
- Bày lại và thắp hương: đặt đồ thờ về đúng chỗ cũ, thắp hương báo việc đã xong.
Chân hương rút ra thường được gói vào giấy sạch rồi đem hóa, không vứt lẫn với rác. Nhiều người dặn nhau đừng mang các loại nước lau nhà, lau kính ra lau bàn thờ, lớp sơn son, lớp gỗ sẽ xỉn đi; nước sạch và rượu gừng là đủ.
Vì sao cứ đến ngày ông Táo về trời lại bao sái?
Bàn thờ là nơi trang trọng nhất trong nhà Việt, nơi con cháu tưởng nhớ ông bà tổ tiên. Cả năm bụi bám, chân hương cắm đầy, nên trước Tết phải sửa sang cho sạch, cũng như người ta quét vôi lại cổng, may áo mới. Bao sái vì thế mang ý tiễn năm cũ, sửa soạn đón năm mới, và bày tỏ lòng biết ơn với người đã khuất.
Ngày 23 tháng Chạp được chọn vì gắn với lễ tiễn Táo quân. Theo tích hai ông một bà lên chầu Ngọc Hoàng, đó là lúc vị thần coi bếp rời nhà, nhiều gia đình coi như bắt đầu những ngày dọn dẹp cuối năm. Từ hôm ấy đến chiều ba mươi, các nhà lần lượt lau bàn thờ, gói bánh, rồi làm mâm cơm cúng tiễn năm cũ.
Ngoài dịp Tết, có nhà bao sái cả vào ngày rằm, mùng một, hay khi bàn thờ quá bụi. Bàn thờ Thần Tài, ông Địa của các hộ buôn bán cũng được lau dọn theo cách tương tự.
Bao sái, tỉa chân nhang và thay bát hương
| Việc | Bao sái | Rút tỉa chân nhang | Thay bát hương |
|---|---|---|---|
| Làm gì | Lau dọn toàn bộ bàn thờ | Rút bớt chân hương cũ, gạt tro thừa | Đổi bát hương cũ lấy bát mới |
| Bao lâu một lần | Thường mỗi cuối năm, có nhà làm thêm vào rằm, mùng một | Thường làm cùng lúc với bao sái | Ít khi, chỉ khi bát vỡ, nứt hoặc theo việc riêng của gia đình |
| Quan hệ | Việc bao trùm | Một bước trong bao sái | Việc riêng, thường có lễ riêng |
Những điều nhiều nhà vẫn giữ khi lau bàn thờ
Dân gian có không ít lời dặn quanh việc bao sái: không xê dịch bát hương, không rút hết chân nhang, ghi nhớ vị trí đồ thờ trước khi nhấc ra. Một phần là tín ngưỡng, một phần là kinh nghiệm thực tế: bát hương đầy tro mà kéo mạnh thì dễ đổ, đồ thờ đặt sai chỗ thì bàn thờ mất cân đối. Mỗi gia đình giữ những điều này đến đâu là tùy nếp nhà.
Cũng có người cho rằng không nhất thiết phải chờ đến sau 23 tháng Chạp. Bàn thờ bụi lúc nào thì lau lúc ấy, miễn là làm với lòng thành và sự cẩn trọng. Chuyện nên làm ngày nào, giờ nào là quan niệm dân gian, không có một chuẩn chung bắt buộc.
Trong nghĩa chữ gia tiên và bàn thờ trong nhà, dễ thấy người Việt đặt nơi thờ ông bà ở chỗ trang trọng nhất. Bao sái chỉ là việc lau chùi, nhưng cái khăn dùng riêng, bàn tay giữ bát hương và nén nhang thắp trước khi bắt đầu cho thấy người ta coi đó là một việc lễ.
Bao sái cuối năm: chọn ngày, chọn nước, chọn người làm
Bao sái bàn thờ vào ngày nào?
Nhiều nhà chọn những ngày từ hôm tiễn Táo quân (23 tháng Chạp) đến trước giao thừa. Nên tránh dồn sát chiều ba mươi vì lúc ấy nhà bận, dễ làm vội.
Bao sái bằng nước gì?
Nhiều nhà dùng nước sạch để lau trước, sau đó lau lại bằng rượu trắng pha gừng hoặc nước ngũ vị hương cho thơm. Không nên dùng chất tẩy rửa mạnh.
Ai là người bao sái?
Thường là gia chủ hoặc người lớn trong nhà, con cháu phụ giúp. Có nơi nhờ người am hiểu nghi lễ làm, nhưng với bàn thờ gia tiên, việc tự tay lau dọn vẫn được nhiều gia đình coi trọng.
Bao sái có cần văn khấn không?
Phần lớn gia đình thắp hương và khấn ngắn trước khi lau để xin phép, sau khi xong lại thắp hương báo. Lời khấn có thể đọc theo bài in sẵn hoặc nói bằng lời của mình, miễn là thành tâm.