Thần thoại suy nguyên là nhóm truyện thần thoại kể về nguồn gốc của vũ trụ và muôn loài: vì sao có trời, có đất, có núi sông, mưa gió, sấm sét, có loài người. Đây là một trong hai nhóm thần thoại mà sách Ngữ văn 10 nêu khi chia theo chủ đề, bên cạnh thần thoại sáng tạo. Học sinh hay tìm “thần thoại suy nguyên là gì” khi soạn Thần Trụ Trời và các truyện về vị thần tạo lập thế giới.
| Khái niệm | Thần thoại giải thích nguồn gốc vũ trụ, tự nhiên và muôn loài |
| Nghĩa chữ | Suy nguyên (推原): suy tìm cho tới gốc, tới ngọn nguồn |
| Thuộc | Thể loại thần thoại, cùng cặp với thần thoại sáng tạo |
| Nhân vật | Các vị thần khổng lồ gắn với trời đất, mưa gió, sấm sét, sông núi |
| Ví dụ SGK | Thần Trụ Trời, Thần Gió, Thần Sét (Ngữ văn 10) |
Thần thoại suy nguyên kể chuyện gì?
Hãy hình dung người xưa đứng giữa một thế giới đầy câu hỏi. Trời sao cao thế? Biển ở đâu ra? Ai làm ra tiếng sấm? Không có thiên văn học hay địa chất học, họ trả lời bằng chuyện kể: có một vị thần to lớn đã đội trời lên, có một vị thần nóng tính cầm búa đi phạt kẻ ác. Những câu trả lời như thế gom lại thành thần thoại suy nguyên.
Trong phần tri thức về thể loại của sách Ngữ văn 10, thần thoại được chia theo chủ đề thành hai nhóm. Nhóm kể về nguồn gốc vũ trụ và muôn loài là thần thoại suy nguyên. Nhóm kể về việc con người chinh phục thiên nhiên và sáng tạo văn hóa là thần thoại sáng tạo. Ranh giới giữa hai nhóm nằm ở câu hỏi mà truyện muốn trả lời: “thế giới từ đâu mà có” hay “con người đã làm được gì với thế giới ấy”.
Chính cái tên cũng gợi ý điều này. Suy (推) là suy tìm, xét cho ra lẽ, cùng chữ với suy luận, suy đoán; nguyên (原) là gốc, như trong nguyên nhân, nguyên thủy. Từ điển Hán Việt giảng suy nguyên là tìm tòi cho tới ngọn nguồn sự việc. Một truyện suy nguyên vì vậy luôn đi ngược về điểm khởi đầu của một sự vật. Nếu cần ôn lại toàn bộ thể loại, đọc bài đặc điểm chung của truyện thần thoại.
Thần Trụ Trời, thần Gió và cây ngải gió
Bộ Kết nối tri thức đưa vào Ngữ văn 10, Bài 1 văn bản Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới, gồm ba câu chuyện ngắn: Thần Trụ Trời, Thần Sét và Thần Gió. Cả ba đều là ví dụ dễ thấy của kiểu suy nguyên.
Thần Trụ Trời: vì sao trời cao, đất có núi, có biển?
Thuở trời đất còn dính liền, một vị thần khổng lồ đứng dậy đội trời lên, rồi đào đất, đắp đá thành cột để chống trời. Khi trời đã cao, thần phá cột đi; đất đá văng ra khắp nơi thành núi, thành đồi, chỗ đào sâu thành biển. Một chuỗi hành động giải thích liền mấy hiện tượng: khoảng cách giữa trời và đất, hình dạng gồ ghề của mặt đất, nguồn gốc của biển. Bộ Chân trời sáng tạo cũng chọn truyện này; bài gợi ý trả lời câu hỏi bài Thần Trụ Trời có phần phân tích từng chi tiết.
Thần Gió: đứa con bị đày và cây ngải gió
Thần Gió có hình dạng kì quặc, không có đầu, làm gió to gió nhỏ theo lệnh Ngọc Hoàng. Đáng nhớ nhất là chuyện đứa con của thần bị Ngọc Hoàng đày xuống trần gian, gắn với cây ngải gió; mỗi khi cây cuộn bông, cuộn lá lại thì người dưới đất biết trời sắp nổi gió mưa. Đây là suy nguyên ở quy mô nhỏ: một câu chuyện giải thích vì sao người xưa nhìn cây mà đoán thời tiết.
Thần Sét và cơn nóng giận của trời
Thần Sét lo việc trừng phạt kẻ có tội ở trần gian, nhưng tính nóng nảy nên có khi đánh nhầm. Chi tiết ấy vừa giải thích tiếng sét, vừa cho thấy người xưa đã gửi vào thần linh cả nỗi sợ lẫn mong muốn có công lý. Toàn bộ văn bản và câu hỏi đọc hiểu có ở bài soạn Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới.
Đọc truyện, tìm cái “gốc” được giải thích
Không cần học thuộc danh sách truyện, có thể nhận ra một thần thoại suy nguyên bằng mấy dấu hiệu sau:
- Kết truyện là một sự vật có thật. Truyện thường dừng ở chỗ “từ đó có núi, có biển”, “từ đó có tiếng sấm”. Thứ được giải thích là hiện tượng tự nhiên hay loài vật mà người nghe vẫn thấy hằng ngày.
- Nhân vật chính là thần, và thần mang hình dạng vũ trụ. Thần đội được trời, bước một bước qua cả vùng đất. Con người nếu có mặt thường chỉ đứng ở phía nhận lấy kết quả.
- Thời gian không rõ ràng. Truyện mở bằng “thuở trời đất còn mù mịt”, “ngày xửa ngày xưa” chứ không gắn với một triều vua hay một năm cụ thể.
- Cốt truyện đơn giản. Thường chỉ một hành động lớn dẫn tới một kết quả lớn, ít xung đột phức tạp giữa các nhân vật.
Dấu hiệu đầu là quan trọng nhất. Có những truyện kì ảo cũng giải thích hiện tượng tự nhiên nhưng lại xảy ra ở một thời đã có vua, có nước, có địa danh cụ thể; khi ấy nên nghĩ tới truyền thuyết trước.
Thần thoại suy nguyên và thần thoại sáng tạo: hai câu hỏi khác nhau
| Tiêu chí | Thần thoại suy nguyên | Thần thoại sáng tạo |
|---|---|---|
| Câu hỏi của truyện | Thế giới, muôn loài từ đâu mà có? | Con người đã chinh phục tự nhiên, làm ra văn hóa thế nào? |
| Nhân vật trung tâm | Các vị thần tạo lập vũ trụ, thần của hiện tượng tự nhiên | Anh hùng văn hóa, người mang lại lửa, lúa, nghề cho loài người |
| Kết quả | Một hiện tượng tự nhiên ra đời | Một thành quả của con người ra đời |
| Ví dụ | Thần Trụ Trời, Thần Gió | Prô-mê-tê lấy lửa cho loài người |
Không ít truyện chứa cả hai lớp. Prô-mê-tê và loài người trong sách Chân trời sáng tạo kể việc các vị thần tạo ra muôn loài và con người, rồi kể Prô-mê-tê đem lửa xuống trần gian. Phần đầu nghiêng về suy nguyên, phần sau nghiêng về sáng tạo. Khi gặp truyện như vậy, nên nói rõ chi tiết nào thuộc nhóm nào thay vì gán cả truyện vào một ô. Bài câu hỏi đọc hiểu Prô-mê-tê và loài người có phân tích kĩ hai phần này.
Bốn câu luyện tập về thần thoại suy nguyên
Câu 1: Giải thích nghĩa của từ “suy nguyên” và cho biết nó gợi gì về nội dung của nhóm thần thoại này?
Đáp án: Suy nguyên là từ Hán Việt (推原): suy là suy tìm, nguyên là gốc. Ghép lại là tìm cho tới ngọn nguồn. Tên gọi cho biết các truyện trong nhóm này đều cố trả lời câu hỏi về nguồn gốc của trời đất, tự nhiên và muôn loài.
Câu 2: Chi tiết đứa con thần Gió bị đày xuống trần, gắn với cây ngải gió, nhằm giải thích điều gì?
Đáp án: Chi tiết này giải thích vì sao người xưa thấy cây ngải gió cuộn lá thì đoán trời sắp có gió mưa. Đó là cách thần thoại biến một kinh nghiệm quan sát thời tiết thành câu chuyện có nguồn gốc thần linh.
Câu 3: Truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh cũng lí giải hiện tượng lũ lụt hằng năm. Vì sao không xếp truyện này vào thần thoại suy nguyên?
Đáp án: Vì câu chuyện gắn với thời đại Hùng Vương, có nhân vật vua Hùng, công chúa Mị Nương và địa danh cụ thể. Những yếu tố gắn với lịch sử ấy là đặc trưng của truyền thuyết. Thần thoại suy nguyên thường diễn ra ở một thời mơ hồ, khi trời đất còn đang được tạo lập. Xem thêm cách phân biệt ở bài đặc điểm của truyện truyền thuyết.
Câu 4: Viết 3–4 câu kể một “truyện suy nguyên” do em tưởng tượng về nguồn gốc của cầu vồng sau mưa.
Đáp án tham khảo: “Thuở xưa, nàng thần Mưa mỗi lần xuống trần gian đều làm ướt hết áo của bầy chim. Thương lũ chim run rẩy, thần Mặt Trời lấy bảy sợi chỉ màu trong tia nắng, bắc ngang trời làm dây phơi. Từ đó, cứ mưa tạnh là trên trời hiện ra một dải bảy màu.” Đoạn văn có đủ dấu hiệu: nhân vật là thần, thời gian phiếm chỉ, kết thúc bằng một hiện tượng tự nhiên có thật.
Bàn Cổ, Prô-mê-tê và những nhân vật suy nguyên
Thần thoại suy nguyên là gì trong chương trình lớp 10?
Đó là nhóm truyện thần thoại kể về nguồn gốc vũ trụ và muôn loài, được nêu trong phần tri thức về thể loại thần thoại của sách Ngữ văn 10. Khi làm bài, chỉ cần nhớ: suy nguyên trả lời câu hỏi “từ đâu mà có”.
Nhân vật chính của thần thoại suy nguyên là ai?
Là các vị thần gắn với trời đất, thiên nhiên: thần đội trời, thần gió, thần sét, thần mưa. Các vị thần này thường to lớn ngang tầm vũ trụ, hành động của họ trực tiếp làm nên một hiện tượng tự nhiên.
Thần Trụ Trời là thần thoại suy nguyên hay sáng tạo?
Thần Trụ Trời là thần thoại suy nguyên. Truyện giải thích vì sao trời và đất tách ra, vì sao mặt đất có núi đồi và có biển.
Có ví dụ thần thoại suy nguyên của nước ngoài không?
Có. Thần thoại Trung Hoa kể chuyện Bàn Cổ tách trời khỏi đất, khi chết thân thể hóa thành núi sông, cây cỏ. Thần thoại Hy Lạp có những đoạn kể các vị thần nặn ra muông thú và loài người. Hai câu chuyện cách nhau rất xa nhưng cùng trả lời một câu hỏi: thế giới bắt đầu thế nào.