Tết Trung thu là ngày tết truyền thống rơi vào rằm tháng Tám âm lịch, đêm trăng được coi là tròn và sáng nhất năm. Người Việt còn gọi đây là Tết trông trăng, Tết đoàn viên hay Tết thiếu nhi: trẻ con rước đèn, xem múa lân, người lớn bày cỗ, cả nhà quây quần ăn bánh nướng, bánh dẻo dưới trăng.
| Nghĩa | Tết giữa mùa thu, đêm rằm tháng Tám âm lịch |
| Chữ Hán | 中秋: trung là giữa, thu là mùa thu |
| Tên gọi khác | Tết trông trăng, Tết đoàn viên, Tết thiếu nhi |
| Hoạt động chính | Rước đèn, múa lân, bày cỗ và phá cỗ, ngắm trăng |
| Tiếng Anh | Mid-Autumn Festival (hay Moon Festival) |
Vì sao gọi là Tết Trung thu?
Theo lịch âm, mùa thu gồm ba tháng Bảy, Tám, Chín. Tháng Tám nằm chính giữa, và ngày rằm lại là giữa tháng. Đêm rằm tháng Tám vì thế được gọi là trung thu: điểm giữa của mùa thu. Hai chữ này đều là từ Hán Việt, trung (中) nghĩa là ở giữa, thu (秋) là mùa thu.
Chữ tết đứng trước cho biết đây là một dịp lễ có ăn uống, cúng bái, vui chơi theo lệ, giống như Tết Đoan ngọ hay Tết Nguyên tiêu. Khi nói ngắn, người ta chỉ cần “Trung thu” là đủ hiểu: “Trung thu năm nay con muốn đèn ông sao”.
Ba tên gọi khác mỗi tên nhấn một nét. Tết trông trăng nói về việc ngắm trăng rằm. Tết đoàn viên nói về chuyện người nhà sum họp. Còn Tết thiếu nhi là cách gọi quen thuộc ở Việt Nam, vì phần vui nhất của đêm hội thuộc về trẻ em.
Từ hội mùa của nhà nông đến đêm hội của trẻ em
Nguồn gốc Tết Trung thu chưa thống nhất. Nhiều người cho rằng tục lệ này đến từ Trung Quốc, nơi có truyền thuyết Hằng Nga bay lên cung trăng hay chuyện vua Đường Minh Hoàng dạo chơi nguyệt điện. Một số nhà nghiên cứu lại gắn ngày hội với nếp sống nông nghiệp lúa nước: giữa mùa thu, việc đồng áng tạm rảnh, trời trong, trăng sáng, người ta mở hội để vui và cầu cho mùa màng tốt. Ở Việt Nam, tài liệu cho biết Trung thu đã được tổ chức từ thời Lý.
Người nông dân xưa ngắm trăng đêm rằm tháng Tám để đoán thời tiết, mùa vụ năm tới. Dần dần, phần lễ cầu mùa nhạt đi, phần vui chơi đậm lên. Chiếc đèn, chiếc mặt nạ, mâm cỗ bày trước sân thành những thứ trẻ con mong suốt cả năm.
Ý nghĩa còn lại rõ nhất hôm nay là sự sum vầy. Chiếc bánh nướng tròn, vầng trăng tròn gợi cảnh gia đình đủ mặt. Người đi làm xa gửi quà về nhà, ông bà mua đèn cho cháu, bố mẹ dành một buổi tối để cùng con phá cỗ.
Đêm rằm tháng Tám diễn ra thế nào?
Bày cỗ và phá cỗ
Mâm cỗ Trung thu thường có bánh nướng, bánh dẻo, hoa quả theo mùa như bưởi, hồng, na, cốm. Ở miền Bắc, nhiều nhà khéo tay xé múi bưởi xếp thành hình con chó, mắt gắn hạt na, đặt giữa mâm cho trẻ con thích thú. Một phần cỗ dâng lên bàn thờ gia tiên. Khi trăng lên cao, cả nhà cùng “phá cỗ”: hạ mâm xuống, chia bánh, chia quả.
Rước đèn và chơi đồ chơi
Đèn ông sao năm cánh, đèn cá chép, đèn kéo quân có bóng hình xoay vòng là những chiếc đèn quen thuộc của tuổi thơ. Trẻ em trong xóm kéo nhau đi rước đèn quanh làng, quanh phố. Một vài địa phương có lễ rước đèn rất lớn, như Tuyên Quang hay Phan Thiết. Bên cạnh đèn là mặt nạ giấy bồi, trống ếch, tò he.
Múa lân
Đoàn múa lân thường ra quân từ mấy hôm trước, rộn nhất vào hai đêm 14 và 15. Tiếng trống thùng thùng, ông Địa bụng phệ cầm quạt trêu lân, lân nhảy múa trước cửa từng nhà. Người xưa tin múa lân xua điều xấu, đón may mắn; trẻ con thì chỉ cần biết là vui.
Đôi nét khác nhau giữa các miền
Miền Bắc giữ nhiều nếp cũ: mâm cỗ bày công phu, có nơi còn lưu dấu hát trống quân đối đáp. Miền Trung và miền Nam chuộng lồng đèn giấy kiếng nhiều màu, múa lân sư rồng sôi động. Ở thành phố, trường học, khu dân cư thường tổ chức đêm hội chung cho các cháu, có văn nghệ và phát quà.
Trung thu ở Việt Nam và vài nước láng giềng
| Nơi | Tên gọi | Nét chính |
|---|---|---|
| Việt Nam | Tết Trung thu | Thiên về trẻ em: rước đèn, múa lân, phá cỗ |
| Trung Quốc | Trung thu tiết | Sum họp gia đình, ăn bánh trung thu, ngắm trăng |
| Hàn Quốc | Chuseok | Kỳ nghỉ về quê, tảo mộ, cúng tổ tiên |
| Nhật Bản | Tsukimi | Ngắm trăng, bày bánh dango và cỏ lau |
Cùng một đêm trăng, mỗi nước giữ một trọng tâm riêng. Ở ta, cái tên “Tết thiếu nhi” nói lên khá đủ điều đó.
Trăng rằm tháng Tám trong truyện, thơ và sách giáo khoa
Nhắc đến Trung thu, trẻ em Việt nghĩ ngay đến chú Cuội. Câu chuyện về sự tích chú Cuội ngồi gốc cây đa giải thích vì sao nhìn lên mặt trăng lại thấy bóng cây và bóng người. Sách Tiếng Việt lớp 1 cũng có phần kể chuyện Sự tích đèn Trung thu cho học sinh lớp 1.
Năm 1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết thư gửi thiếu nhi nhân dịp Trung thu; đoạn thơ cuối thư về sau được dùng làm bài đọc ở lớp 2, có thể xem lại qua bài đọc Thư Trung thu của Bác Hồ. Muốn đọc cho con nghe đêm rằm, phụ huynh có thể chọn trong những bài thơ Trung thu ngắn cho bé.
Trong năm âm lịch còn một ngày rằm lớn khác là Tết Nguyên tiêu, rằm đầu năm; hai dịp hay bị nhầm vì đều gắn với trăng tròn và có đèn.
Những điều hay được hỏi quanh mùa trăng
Tết Trung thu là ngày nào?
Là ngày 15 tháng 8 âm lịch hằng năm. Đổi sang dương lịch, ngày này thường rơi vào khoảng giữa tháng 9 đến đầu tháng 10, mỗi năm một khác.
Tết Trung thu còn gọi là gì?
Người Việt gọi là Tết trông trăng, Tết đoàn viên hoặc Tết thiếu nhi. Tên nào cũng đúng, chỉ khác chỗ nhấn: ngắm trăng, sum họp hay niềm vui của trẻ em.
Tết Trung thu tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh thường dùng Mid-Autumn Festival, nghĩa sát là lễ hội giữa mùa thu. Cách gọi Moon Festival cũng gặp khá nhiều. Bánh trung thu gọi là mooncake.
Vì sao Trung thu được coi là tết của thiếu nhi?
Vì hầu hết hoạt động của đêm rằm, từ rước đèn, xem múa lân đến phá cỗ, đều dành cho trẻ con. Người lớn lo bày biện, mua đèn, còn các em là nhân vật chính của buổi tối.
Trung thu có phải làm mâm cúng không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình dâng một mâm bánh trái lên bàn thờ tổ tiên trước khi phá cỗ, nhưng có nhà chỉ bày cỗ vui cho các cháu. Đây là phong tục, mỗi nhà làm theo nếp riêng.