Tết Nguyên tiêu là tết của đêm rằm đầu tiên trong năm âm lịch, tức ngày 15 tháng Giêng, nên nếu ai hỏi rằm tháng Giêng là tết gì thì đó chính là Tết Nguyên tiêu. Người Việt còn gọi dịp này là Tết Thượng nguyên. Đây là lúc nhiều nhà cúng gia tiên, đi chùa cầu an, ăn chè trôi nước và ngắm trăng đầu xuân.
| Nghĩa | Tết đêm rằm đầu năm: nguyên là đầu tiên, tiêu là đêm |
| Chữ Hán | 元宵 |
| Thời điểm | Rằm tháng Giêng âm lịch (từ đêm 14 sang hết ngày 15) |
| Tên gọi khác | Rằm tháng Giêng, Tết Thượng nguyên |
| Nơi đón | Việt Nam, Trung Quốc và một số nước dùng âm lịch, mỗi nơi một tục riêng |
Tết Nguyên Tiêu: nguyên là đầu, tiêu là đêm
Tên gọi này là từ Hán Việt, viết bằng hai chữ 元宵. Chữ nguyên (元) có nghĩa là đầu, thứ nhất, cùng gốc với nguyên đán là buổi sáng đầu năm. Chữ tiêu (宵) nghĩa là đêm, như trong trung tiêu là nửa đêm. Ghép lại, nguyên tiêu là đêm trăng rằm mở màn cho cả năm.
Cái tên Tết Thượng nguyên thì có gốc khác. Dân gian chia ba ngày rằm lớn trong năm thành tam nguyên: Thượng nguyên là rằm tháng Giêng, Trung nguyên là rằm tháng Bảy, Hạ nguyên là rằm tháng Mười. Gọi rằm tháng Giêng là Thượng nguyên chính là để phân biệt với hai rằm kia.
Còn tên quen miệng nhất vẫn là “rằm tháng Giêng”. Khi người lớn trong nhà dặn “nhớ về ăn rằm”, phần lớn là nói về ngày này.
Đêm rằm đầu năm có từ đâu
Tết Nguyên tiêu là ngày lễ truyền thống của cả Trung Quốc và Việt Nam. Lễ cúng rằm tháng Giêng được cho là có liên hệ với Đạo giáo: theo thuyết tam nguyên, Thượng nguyên là ngày của Thiên Quan, vị thần ban phúc. Vì thế nhiều lá sớ cúng rằm tháng Giêng vẫn ghi bốn chữ “Thiên Quan tứ phúc”.
Ở Trung Quốc, ngày này nổi tiếng với hội đèn lồng: treo đèn, rước đèn, đoán câu đố viết trên lồng đèn và ăn món viên tròn nấu nước ngọt. Sang Việt Nam, dịp lễ được tiếp nhận và thay đổi dần, hòa với tục đi chùa lễ Phật và thờ cúng tổ tiên, nên rằm tháng Giêng của người Việt mang dáng riêng, không còn giống hẳn bản gốc.
Lý do người Việt coi trọng ngày này khá dễ hiểu. Đây là lần trăng tròn mở đầu năm mới, mà nếp nghĩ cũ tin rằng mọi việc đầu xuôi thì đuôi lọt. Câu nói quen thuộc “lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng” cho thấy sức nặng ấy, và câu “cúng cả năm không bằng rằm tháng Giêng” cũng được nhắc nhiều mỗi dịp đầu xuân.
Người Việt đón rằm tháng Giêng ra sao?
Mâm cúng ở nhà
Phần lớn gia đình bày mâm cúng gia tiên vào ngày rằm hoặc trước đó một hai hôm cho con cháu tiện về. Có nhà làm mâm mặn với xôi, gà, canh; có nhà theo đạo Phật thì làm mâm chay. Hương hoa, trầu cau, hoa quả gần như nhà nào cũng có. Lễ nhiều hay ít là tùy điều kiện, quan trọng là cả nhà ngồi lại với nhau sau những ngày Tết bận rộn.
Đi chùa, cầu an
Chùa chiền vào dịp này thuộc hàng đông khách nhất năm. Người ta đến lễ Phật, cầu bình an, ăn chay, làm việc thiện. Nhiều chùa tổ chức tụng kinh cầu an đầu năm. Tục cúng sao giải hạn cũng hay làm vào dịp này, dù kinh điển nhà Phật không nhắc đến; đây là tín ngưỡng dân gian, tin hay không là chuyện mỗi người.
Chè trôi nước, đèn lồng và thơ
Ở nhiều nhà, nhất là trong cộng đồng người Hoa, đêm Nguyên tiêu có món chè trôi nước, ăn xong cả nhà ngắm trăng. Viên bánh tròn gợi chuyện sum vầy. Những phố có đông người Hoa như Chợ Lớn hay Hội An treo đèn, rước kiệu, múa lân rất náo nhiệt. Tết Nguyên tiêu của người Hoa ở Quận 5 (TP.HCM) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020.
Đêm rằm tháng Giêng cũng là dịp tổ chức Ngày thơ Việt Nam ở nhiều địa phương, với những đêm đọc thơ, treo thơ dưới trăng.
Nguyên tiêu, Nguyên đán, Trung thu: đặt cạnh nhau cho dễ nhớ
| Tiêu chí | Tết Nguyên đán | Tết Nguyên tiêu | Tết Trung thu |
|---|---|---|---|
| Ngày âm lịch | Mùng 1 tháng Giêng | Rằm tháng Giêng | Rằm tháng Tám |
| Nghĩa tên gọi | Buổi sáng đầu năm | Đêm rằm đầu năm | Giữa mùa thu |
| Việc chính | Đón năm mới, chúc Tết, thăm họ hàng | Cúng gia tiên, đi chùa, ngắm trăng | Rước đèn, phá cỗ, ăn bánh trung thu |
| Không khí | Rộn ràng nhất năm | Khép lại mùa lễ đầu năm | Tết của trẻ em |
Một ngày rằm khác cũng dễ bị nhầm là ngày 3 tháng 3 âm lịch, khi nhiều nhà nấu bánh trôi bánh chay. Đó là Tết Hàn thực và tục bánh trôi bánh chay, không phải Nguyên tiêu, dù cả hai cùng có những viên bột nếp tròn.
Một vầng trăng rằm trong thơ Hồ Chí Minh
Học sinh biết đến chữ “nguyên tiêu” nhiều nhất qua bài thơ chữ Hán Nguyên tiêu của Hồ Chí Minh, bản dịch quen gọi là Rằm tháng giêng. Bài thơ vẽ cảnh trăng tròn trải trên sông nước, xuân giao hòa với trời đất, và một con thuyền chở trăng về giữa lúc bàn việc quân. Chính nhan đề đã cho biết thời điểm: đêm rằm đầu tiên của năm. Ai muốn đọc kĩ hơn có thể xem phần tác giả, bố cục và nội dung bài Rằm tháng giêng hoặc bài soạn Nguyên tiêu cho học sinh lớp 12.
Nhớ được nghĩa hai chữ nguyên và tiêu, đọc nhan đề bài thơ sẽ thấy ngay vì sao cả bài ngập ánh trăng.
Thắc mắc quanh ngày rằm đầu năm
Tết Nguyên tiêu là ngày nào?
Là ngày 15 tháng Giêng âm lịch. Dịp lễ thường tính từ đêm 14 đến hết đêm 15; ngày dương lịch thay đổi mỗi năm nên cần xem lịch âm của năm đó.
Rằm tháng Giêng là tết gì?
Rằm tháng Giêng chính là Tết Nguyên tiêu, còn gọi là Tết Thượng nguyên. Ba cái tên cùng chỉ một ngày.
Tết Thượng nguyên là gì?
Là tên khác của rằm tháng Giêng, đặt theo cách chia tam nguyên: Thượng nguyên (rằm tháng Giêng), Trung nguyên (rằm tháng Bảy) và Hạ nguyên (rằm tháng Mười).
Tết Nguyên tiêu ăn gì?
Không có món bắt buộc. Nhiều nhà nấu xôi, chè, làm mâm cỗ cúng gia tiên; người Hoa và nhiều gia đình Việt ăn chè trôi nước, món viên tròn tượng trưng cho đoàn tụ.