Trái Đất – cái nôi của sự sống là văn bản thông tin của tác giả Hồ Thanh Trang, mở đầu Bài 9 (Trái Đất – ngôi nhà chung) trong sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức tập hai. Văn bản trả lời ba câu hỏi lớn: vì sao người ta gọi Trái Đất là hành tinh xanh, sự sống ở đó phong phú ra sao và con người đang đối xử với nó như thế nào. Bài viết dưới đây tổng hợp nội dung, thông tin tác giả, xuất xứ, bố cục, cách trình bày thông tin, giá trị và sơ đồ tư duy của văn bản.
Nội dung văn bản Trái Đất – cái nôi của sự sống
Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, vì vậy Văn VN chỉ tóm lược nội dung từng đề mục và trích vài câu ngắn. Để trả lời các câu hỏi SGK, em xem bài soạn bài Trái Đất – cái nôi của sự sống.
Sa-pô (phần in đậm đầu bài). Ba câu hỏi ngắn nêu trước vấn đề sẽ bàn: lí do Trái Đất mang tên hành tinh xanh, sự nảy nở của sự sống trên hành tinh này và con người nên làm gì để giữ gìn hành tinh.
Trái Đất trong hệ Mặt Trời. Hệ Mặt Trời có tám hành tinh, Trái Đất là một trong số đó. Nó tự quay quanh trục, mỗi vòng mất 23,934 giờ – tròn một ngày – và đồng thời chạy quanh Mặt Trời theo quỹ đạo dạng e-líp, tốc độ gần 30 km mỗi giây, mỗi vòng mất chừng 365,25 ngày, tức là một năm.
“Vị thần hộ mệnh” của sự sống. Nước – nhất là nước ở thể lỏng – là lí do trong cả hệ Mặt Trời, chỉ riêng Trái Đất có sự sống. Nước phủ gần ba phần tư bề mặt hành tinh: mênh mông trong đại dương, đóng băng ở hai cực, phủ trắng những đỉnh núi cao nhất, chảy khắp các lục địa thành sông suối. Nhìn từ tàu vũ trụ, Trái Đất giống một giọt nước màu xanh rất lớn lơ lửng trong khoảng không tối đen. Thiếu nước, hành tinh này sẽ trơ trụi, chết khô; có nước, sự sống phát triển từ vi sinh vật đơn giản đến những động vật có hệ thần kinh phức tạp.
Trái Đất – nơi cư ngụ của muôn loài. Sinh vật trên Trái Đất có loài nhỏ đến mức phải nhìn qua kính hiển vi, có loài to lớn: cá voi xanh, cây bao báp ở hoang mạc châu Phi, những con khủng long nay chỉ còn lại hóa thạch. Rừng già, đại dương, vườn nhà, chuồng trại… đâu đâu cũng có sự sống, và mọi dạng sống đều vận hành theo các quy luật của sinh học, nhiều điều đến nay vẫn còn bí ẩn.
Con người trên Trái Đất. “Đỉnh cao kì diệu của sự sống trên Trái Đất chính là con người.” Con người có trí não phát triển nhất, biết suy nghĩ, biết yêu thương, có tiếng nói, biết dùng lao động để làm cho Trái Đất thân thiện hơn. Thế nhưng con người cũng khai thác thiên nhiên quá mức, thiếu suy nghĩ, gây hại cho sự sống chung.
Tình trạng Trái Đất hiện ra sao? Hành tinh xanh đang bị tổn thương mỗi ngày: rừng thu hẹp, hoang mạc lấn rộng; nhiều loài thú bị săn bắt đến mức gần tuyệt chủng; biển bị đánh bắt cạn kiệt, rác nhựa giết hại sinh vật biển; Trái Đất nóng dần, băng hai cực tan khiến nước biển dâng, nhấn chìm nhà cửa, ruộng đồng; tầng ô-dôn bị thủng, đất, nước, không khí ô nhiễm nặng. Văn bản khép lại bằng câu hỏi day dứt: “Trái Đất có thể chịu đựng đến bao giờ?” – sự sống, kể cả loài người, đang đứng trước thử thách rất lớn.
Thông tin tác giả Hồ Thanh Trang
Hồ Thanh Trang là tác giả bài viết được SGK Ngữ văn 6 Kết nối tri thức chọn làm văn bản đọc mở đầu chủ đề về Trái Đất. Sách giáo khoa và các tài liệu hướng dẫn học chỉ ghi tên tác giả cùng nơi đăng bài, không cung cấp thêm thông tin tiểu sử. Khi làm bài, em chỉ cần nêu đúng tên tác giả, xuất xứ và đặc điểm của văn bản.
Qua bài viết có thể thấy người viết có hiểu biết khoa học về thiên văn, địa lí, sinh học, đồng thời có tấm lòng lo lắng cho môi trường; cách viết vừa chính xác vừa giàu hình ảnh, phù hợp với bạn đọc nhỏ tuổi.
Thông tin tác phẩm Trái Đất – cái nôi của sự sống
Xuất xứ
Theo các tài liệu hướng dẫn học SGK, văn bản được đăng trên Báo điện tử Đất Việt – diễn đàn của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam, tháng 9 năm 2020.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin.
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh; có xen miêu tả (vẻ đẹp của nước, của muôn loài) và biểu cảm (nỗi lo cho Trái Đất ở phần cuối).
Bố cục – Trái Đất cái nôi của sự sống có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (sa-pô): nêu vấn đề bằng ba câu hỏi.
- Phần 2 (bốn đề mục “Trái Đất trong hệ Mặt Trời”, “Vị thần hộ mệnh” của sự sống trên Trái Đất, “Trái Đất – nơi cư ngụ của muôn loài”, “Con người trên Trái Đất”): chứng minh Trái Đất là cái nôi của sự sống.
- Phần 3 (đề mục “Tình trạng Trái Đất hiện ra sao?”): thực trạng đáng lo ngại của Trái Đất và lời cảnh báo.
Nhiều tài liệu gộp sa-pô vào phần đầu và chia văn bản thành 2 phần (Trái Đất là cái nôi của sự sống – thực trạng Trái Đất hiện nay); cách chia này cũng hợp lí.
Cách trình bày thông tin
- Sa-pô in đậm ở đầu bài tóm gọn nội dung bằng câu hỏi, giúp người đọc biết trước mình sẽ được cung cấp thông tin gì.
- Các đề mục in đậm chia văn bản thành từng khối thông tin, sắp xếp từ khái quát (vị trí của Trái Đất) đến cụ thể (nước, muôn loài, con người) rồi tới thực trạng.
- Số liệu chính xác (tám hành tinh, 23,934 giờ, 30 km/giây, 365,25 ngày, gần 3/4 bề mặt là nước) làm thông tin đáng tin cậy.
- Phần nói về nước dùng phép liệt kê và điệp từ “nước” để gợi sự có mặt khắp nơi của nước trên hành tinh.
- Phần cuối trình bày theo quan hệ nguyên nhân – kết quả: hành động thiếu ý thức của con người dẫn đến rừng mất, khí hậu nóng lên, ô nhiễm.
Giá trị nội dung
Văn bản cung cấp những hiểu biết cơ bản về Trái Đất: vị trí trong hệ Mặt Trời, vai trò của nước, sự phong phú của muôn loài và vị trí đặc biệt của con người. Đồng thời, văn bản cảnh báo về những tổn thương mà con người gây ra cho hành tinh, nhắc mỗi người có trách nhiệm bảo vệ “ngôi nhà chung”. Cùng chủ đề, Bài 9 còn có bài thơ của Ra-xun Gam-da-tốp; phần soạn bài Trái Đất Kết nối tri thức gợi ý đủ bảy câu hỏi.
Giá trị nghệ thuật
- Bố cục rõ ràng nhờ sa-pô và hệ thống đề mục.
- Thông tin chính xác, có số liệu cụ thể; ví dụ sinh động, dễ hình dung.
- Ngôn ngữ khoa học kết hợp hình ảnh giàu chất văn (giọt nước xanh, vị thần hộ mệnh), giọng văn chuyển từ say mê sang trăn trở.
Ý nghĩa nhan đề
“Cái nôi” là nơi em bé được sinh ra, được ru và chở che. Gọi Trái Đất là cái nôi của sự sống, tác giả khẳng định đây là nơi sự sống ra đời, được nuôi dưỡng và lớn lên; nhan đề cũng gợi tình cảm gắn bó, biết ơn mà con người cần dành cho hành tinh của mình.
Sơ đồ tư duy Trái Đất – cái nôi của sự sống
Sơ đồ dưới đây hệ thống các ý chính của văn bản.
Lời kết
Cần nhớ khi ôn tập: tác giả Hồ Thanh Trang; văn bản thông tin đăng trên Báo điện tử Đất Việt (9/2020); văn bản có sa-pô và năm đề mục, có thể chia 3 phần; nội dung chính là Trái Đất – cái nôi của sự sống nhờ có nước, nơi cư ngụ của muôn loài và con người – đang bị tổn thương nghiêm trọng. Hãy đọc tiếp văn bản Các loài chung sống với nhau như thế nào? để hiểu thêm về mối quan hệ giữa các loài trên hành tinh này.
Đề cuối kì không chỉ hỏi về một văn bản mà còn kiểm tra cả tiếng Việt và kĩ năng viết; bài ôn tập học kì II Ngữ văn 6 Kết nối tri thức tổng hợp đủ các phần ấy.
Xem thêm: