Các loài chung sống với nhau như thế nào? là văn bản thông tin của tác giả Ngọc Phú, văn bản đọc thứ hai trong Bài 9 (Trái Đất – ngôi nhà chung) của sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức tập hai. Mượn một cảnh trong phim hoạt hình Vua sư tử, văn bản giải thích cho bạn đọc nhỏ tuổi về sự đa dạng của muôn loài, về trật tự và sự cân bằng trong tự nhiên, và về vị trí của con người giữa thế giới sinh vật. Dưới đây là phần tóm lược nội dung, thông tin tác giả, xuất xứ, bố cục, cách trình bày thông tin, giá trị và sơ đồ tư duy của văn bản.
Nội dung văn bản Các loài chung sống với nhau như thế nào?
Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, vì vậy Văn VN chỉ tóm lược ý từng đoạn và trích vài câu ngắn. Để trả lời các câu hỏi trong SGK, em xem bài soạn bài Các loài chung sống với nhau như thế nào?.
Đoạn 1. Văn bản mở đầu bằng cuộc trò chuyện giữa sư tử cha Mu-pha-sa và con trai Xim-ba trong bộ phim Vua sư tử (hãng Walt Disney, năm 1994). Mu-pha-sa dạy con rằng mọi sinh vật đều sống trong một thế cân bằng rất dễ vỡ, và làm vua thì phải tôn trọng mọi loài, từ con kiến nhỏ đến con linh dương. Khi Xim-ba hỏi vì sao sư tử vẫn ăn thịt linh dương, sư tử cha giải thích: sư tử chết đi sẽ hóa thành cỏ, linh dương lại ăn cỏ. Từ câu chuyện ấy, tác giả gợi ra vấn đề: cuộc sống của các loài trên hành tinh cùng thế cân bằng mong manh giữa chúng.
Đoạn 2. Các nhà khoa học ước tính Trái Đất có hơn mười triệu loài sinh vật, trong khi con người mới nhận biết được hơn một triệu bốn trăm nghìn loài (thực vật hơn ba trăm nghìn, động vật hơn một triệu). Danh sách đầy đủ còn rất xa, nhưng giới khoa học vẫn có thể rút ra những nhận định chung về quá trình tiến hóa và sự lệ thuộc lẫn nhau giữa các loài.
Đoạn 3 – 4. Động vật, thực vật thường sống thành từng quần xã, nằm trong các vùng sinh thái lớn gọi là biome. Có thể coi mỗi quần xã như một thế giới riêng, gồm một vài loài, loài đông cá thể, loài ít cá thể. Mức độ đa dạng của quần xã tùy thuộc vào việc các loài cạnh tranh nhau ra sao, quan hệ giữa con mồi và kẻ săn mồi, cùng những biến đổi của môi trường.
Đoạn 5. Căn cứ vào vai trò trong quần xã, người ta phân ra các nhóm như loài ưu thế, loài chủ chốt, loài thứ yếu, loài đặc trưng, loài ngẫu nhiên… Ví dụ: cây thông là loài ưu thế trong rừng thông vì đông và hoạt động mạnh; sư tử ở thảo nguyên, cá sấu ở vùng đầm lầy châu Phi là loài chủ chốt vì chúng kiểm soát các loài khác. Trật tự trong quần xã còn thể hiện ở cách các loài chia nhau không gian sống – xếp tầng từ thấp lên cao như cây cối ở rừng mưa nhiệt đới, hay trải rộng theo mặt đất – để bớt tranh giành và tận dụng tốt nguồn sống.
Đoạn 6. Giữa các loài vừa có quan hệ hỗ trợ (cùng chia sẻ cơ hội sống), vừa có quan hệ đối kháng (tranh giành, sống bám kí sinh, loài này ăn thịt loài kia). Hai mối quan hệ song song ấy giúp thiên nhiên giữ được thế cân bằng, để loài nào cũng có “chỗ đứng dưới mặt trời”. Số lượng của loài này tăng hay giảm sẽ kéo theo sự thay đổi tương ứng ở loài khác.
Đoạn 7. “Trên Trái Đất, con người cũng chỉ là một loài sinh vật.” Nhờ khả năng sáng tạo, xã hội của con người phát triển không ngừng, nhưng con người cũng trở nên kiêu ngạo, tự coi mình là chúa tể, tùy tiện sắp xếp lại trật tự của tự nhiên. Hậu quả là sự cân bằng của muôn loài bị xáo trộn, môi trường bị tổn hại. Ngày nay con người đã bắt đầu nhận ra sai lầm và tìm cách sống hài hòa với thế giới tự nhiên.
Đoạn 8. Văn bản khép lại bằng chính lời của Mu-pha-sa: “Tất cả chúng ta đều thuộc về vòng đời bất tận”. Theo tác giả, đó là lời nói sáng suốt, thể hiện hiểu biết sâu sắc về quy luật của sự sống và một cách cư xử khôn ngoan với các loài khác.
Thông tin tác giả Ngọc Phú
Ngọc Phú là tác giả của bài viết được SGK Ngữ văn 6 Kết nối tri thức chọn làm văn bản đọc. Sách giáo khoa và các tài liệu hướng dẫn học chỉ ghi tên tác giả cùng nơi đăng bài, không giới thiệu thêm về tiểu sử, vì thế khi làm bài em chỉ cần nêu đúng tên tác giả và xuất xứ văn bản.
Qua bài viết, có thể thấy người viết có hiểu biết vững về sinh học, sinh thái học và có cách truyền đạt gần gũi: thay vì mở đầu bằng định nghĩa khô khan, tác giả chọn một bộ phim hoạt hình mà nhiều bạn nhỏ đã xem để dẫn dắt người đọc vào những khái niệm khoa học.
Thông tin tác phẩm Các loài chung sống với nhau như thế nào?
Xuất xứ
Theo các tài liệu hướng dẫn học SGK, văn bản được đăng trên Báo điện tử Đất Việt – diễn đàn của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam, tháng 9 năm 2020.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin (cung cấp tri thức khoa học về đời sống các loài sinh vật).
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh, có kết hợp tự sự (kể lại đoạn phim) và nghị luận (bàn về cách ứng xử của con người).
Mục đích của văn bản
Văn bản giúp người đọc hiểu sự đa dạng của sinh vật, các mối quan hệ giữa các loài và vai trò của con người trong tự nhiên, từ đó nhắc nhở mỗi người biết tôn trọng sự sống và sống hòa thuận với mọi loài.
Bố cục – Các loài chung sống với nhau như thế nào có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (đoạn 1): dẫn dắt từ phim Vua sư tử, nêu vấn đề về đời sống muôn loài và sự cân bằng mong manh của tự nhiên.
- Phần 2 (đoạn 2 đến đoạn 7): trình bày sự đa dạng của các loài, trật tự trong quần xã, quan hệ hỗ trợ – đối kháng giữa các loài và tác động của con người.
- Phần 3 (đoạn 8): nhắc lại câu nói của Mu-pha-sa để khẳng định vấn đề.
Một số tài liệu tách đoạn 7 (con người trong quan hệ với các loài) thành một phần riêng; cách chia nào cũng được nếu em nêu rõ ranh giới và nội dung từng phần.
Cách trình bày thông tin trong văn bản
- Mở đầu và kết thúc đều nhắc đến phim Vua sư tử, tạo kết cấu đầu – cuối tương ứng, làm bài viết chặt chẽ và dễ nhớ.
- Dùng nhiều số liệu cụ thể (hơn 10 triệu loài, hơn 1,4 triệu loài đã biết…) để chứng minh sự phong phú của sinh vật.
- Giải thích thuật ngữ khoa học (quần xã, biome, loài ưu thế, loài chủ chốt) bằng ví dụ quen thuộc: rừng thông, sư tử, cá sấu.
- Đoạn nói về con người trình bày thông tin theo quan hệ nguyên nhân – kết quả: vì con người tự kiêu, sắp đặt lại tự nhiên nên sự cân bằng bị phá vỡ.
Giá trị nội dung
Văn bản cung cấp những hiểu biết cơ bản về sự đa dạng sinh học, về trật tự và thế cân bằng giữa các loài. Qua đó, tác giả nhắc con người nhớ rằng mình cũng chỉ là một loài trong tự nhiên, cần từ bỏ thái độ tự cao để sống hài hòa, có trách nhiệm với muôn loài và với Trái Đất.
Giá trị nghệ thuật
- Cách dẫn dắt hấp dẫn bằng một câu chuyện phim gần gũi với tuổi học trò.
- Thông tin khoa học chính xác, có số liệu và ví dụ minh họa rõ ràng.
- Bố cục mạch lạc, kết cấu vòng tròn; ngôn ngữ dễ hiểu mà vẫn chuẩn xác.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề được đặt dưới dạng câu hỏi, khơi gợi sự tò mò và cho biết ngay vấn đề chính của bài viết: các loài sinh vật sống cạnh nhau theo cách nào. Toàn bộ văn bản là câu trả lời cho câu hỏi ấy – các loài vừa nương tựa, vừa cạnh tranh, cùng tạo nên thế cân bằng của tự nhiên.
Sơ đồ tư duy Các loài chung sống với nhau như thế nào?
Sơ đồ dưới đây tóm gọn các ý chính để em ôn tập.
Lời kết
Khi học văn bản, em cần nhớ: tác giả Ngọc Phú; văn bản thông tin đăng trên Báo điện tử Đất Việt (9/2020); bố cục 3 phần với kết cấu đầu – cuối tương ứng nhờ phim Vua sư tử; nội dung chính là sự đa dạng, trật tự, quan hệ hỗ trợ – đối kháng giữa các loài và lời nhắc con người sống hài hòa với tự nhiên. Đọc văn bản này cùng văn bản Trái Đất – cái nôi của sự sống sẽ giúp em hiểu trọn chủ đề “Trái Đất – ngôi nhà chung”.
Xem thêm: