Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu là văn bản thông tin của tác giả Lê My, đăng trên Tuổi Trẻ cuối tuần ngày 30/10/2021. Văn bản là bài đọc thứ ba của Bài 8 (Thế giới đa dạng của thông tin) trong sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập hai. Bài viết dưới đây tổng hợp những kiến thức cần nắm: nội dung chính, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Phục hồi tầng ozone
Văn bản còn được bảo hộ bản quyền nên Văn VN chỉ lược thuật ý chính theo trình tự và trích vài câu ngắn. Phần trả lời câu hỏi SGK (trang 84 – 88), em xem bài soạn bài Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu.
Sa-pô và đoạn mở đầu. Tác giả mở bài bằng một tin vui: nếu lâu nay ít nghe nhắc tới tầng ozone thì đó là vì tình hình đã khả quan hơn. Thông điệp chính được nêu ngay: “Câu chuyện phục hồi và bảo vệ tầng ozone đã chứng tỏ rằng khi khoa học và quyết tâm chính trị hợp lực, thế giới có thể thay đổi vận mệnh của mình.” Tiếp đó, người viết nhắc mốc năm 1985, khi giới khoa học báo động tầng ozone có thể biến mất trong vài chục năm; cộng đồng quốc tế đã phản ứng nhanh chưa từng thấy, và nay tầng ozone đang hồi phục, trở thành bài học quý cho các cuộc khủng hoảng môi trường khác.
Phần “Khoa học vào vai thám tử”. Tầng ozone nằm cách mặt đất chừng 15 – 40 km, trong tầng bình lưu, giống như một lớp “kem chống nắng” chắn tia cực tím cho Trái Đất; thiếu nó, ánh nắng sẽ cực kì nguy hiểm, tia UV-B cường độ cao có thể gây ung thư. Từ những năm 1970, giới khoa học phát hiện lớp ozone có dấu hiệu mỏng đi, rõ nhất ở vùng hai cực. Hai nhà khoa học Mô-li-nơ (Mario Molina) và Rao-lân (Sherry Rowland) chỉ ra “nghi phạm” là các hợp chất nhân tạo CFC – loại hóa chất rẻ, dùng trong bình xịt, máy lạnh, tủ lạnh, ra đời từ năm 1930 và từng bị coi là vô hại vì trơ về mặt hóa học. Thực tế, lên tới tầng cao, CFC bị tia UV phân hủy, giải phóng nguyên tử clo; mỗi nguyên tử này lấy đi một nguyên tử oxy của phân tử ozone, biến ozone thành khí oxy thường, làm lớp ozone bị bào mòn. Công trình này được công bố năm 1974 trên tạp chí Nature, gây tranh luận nhưng chưa thuyết phục được giới chính trị. Phải đến năm 1985, khi nhà địa – vật lí Pha-mơn (Joseph Farman) và cộng sự xác nhận lỗ thủng ozone ở Nam Cực, thế giới mới thật sự giật mình. Tác giả lưu ý: “lỗ thủng” không phải là chỗ hở hoàn toàn, mà là vùng nồng độ ozone suy giảm mạnh. Sau đó, nhóm của nhà hóa học khí quyển Xô-lơ-mơn (Susan Solomon) phát hiện cơ chế khiến clo được giải phóng trở lại sau mỗi phản ứng, nên một nguyên tử clo có thể lần lượt phá vỡ tới hàng trăm nghìn phân tử khí ozone. Khi đã “chẩn bệnh” xong, việc tiếp theo là thuyết phục thế giới “chữa bệnh”.
Phần “Đồng lòng”. Từ năm 1986, các cuộc đàm phán do Liên hợp quốc chủ trì được khởi động nhằm xóa bỏ những hóa chất gây hại cho ozone. Nhóm chuyên gia của Stephen Andersen (Cơ quan Bảo vệ môi trường Mỹ) xây dựng hàng trăm giải pháp để từng ngành công nghiệp thay thế CFC. Nghị định thư Mông-tơ-rê-an bắt đầu có hiệu lực năm 1989; theo bài viết, đến năm 2008, văn kiện này là hiệp định về môi trường duy nhất – và cũng là đầu tiên – của Liên hợp quốc được tất cả các nước phê chuẩn. Người tiêu dùng tẩy chay, chính giới quyết liệt, tiền được đổ vào công nghệ thay thế, nên ngay trong thập niên 1990, đa số quốc gia đã thôi sản xuất CFC. Theo UNEP, khoảng 99% chất làm suy giảm ozone đã bị loại bỏ; lỗ thủng ở Nam Cực có thể liền lại quanh năm 2060, còn tới năm 2030, mỗi năm sẽ có chừng 2 triệu người thoát khỏi bệnh ung thư da. Dù vậy, công việc vẫn phải tiếp tục, với ba hội đồng khoa học hỗ trợ nghị định thư. Năm 2021, Pha-mơn, Xô-lơ-mơn và Andersen được vinh danh bằng giải Tương lai Sự sống; trước đó, Mô-li-nơ, Rao-lân cùng Paul Crutzen đã nhận giải Nobel Hóa học năm 1995. Bài viết kết luận: cá nhân có thể khởi động sự thay đổi, nhưng “chính công chúng, sự đồng thuận quốc tế và hành động nhất quán toàn cầu mới là năng lượng bền bỉ của cuộc chiến”.
Thông tin tác giả Lê My
Lê My là tác giả bài báo Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu, đăng trên ấn phẩm Tuổi Trẻ cuối tuần (báo Tuổi Trẻ) ngày 30/10/2021. SGK và các tài liệu học tập phổ biến không cung cấp thêm thông tin tiểu sử về tác giả, vì vậy em chỉ cần ghi nhớ tên tác giả, nơi đăng và thời điểm đăng bài.
Qua văn bản, có thể thấy người viết nắm vững kiến thức khoa học về khí quyển, biết chọn những mốc thời gian, nhân vật và số liệu tiêu biểu, đồng thời có lối kể chuyện khoa học sinh động, dễ hiểu với độc giả phổ thông.
Thông tin tác phẩm Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu
Xuất xứ, hoàn cảnh ra đời
Văn bản được SGK dẫn theo báo Tuổi Trẻ cuối tuần, ngày 30/10/2021. Bài viết ra đời ngay sau khi giải thưởng Tương lai Sự sống năm 2021 (trao vào tháng 9/2021) vinh danh ba nhà khoa học, chuyên gia có công trong việc phục hồi tầng ozone – một sự kiện thời sự được tác giả nhắc tới ở cuối bài.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin (bài báo về một vấn đề khoa học – môi trường); có nhan đề, sa-pô, các đề mục nhỏ và phương tiện phi ngôn ngữ minh họa.
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh; kết hợp tự sự (kể lại hành trình phát hiện và xử lí vấn đề) và nghị luận (rút ra bài học về sự hợp tác toàn cầu).
Mục đích của văn bản
Văn bản giúp người đọc hiểu tầng ozone là gì, vì sao nó suy giảm và thế giới đã chung tay cứu nó ra sao; qua đó khẳng định sức mạnh của khoa học khi đi cùng quyết tâm chính trị và sự đồng thuận quốc tế, gợi hướng cho việc giải quyết các vấn đề môi trường khác.
Bố cục – Phục hồi tầng ozone có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (sa-pô và đoạn mở đầu, đến “khủng hoảng môi trường khác”): khái quát tình hình khả quan của tầng ozone và ý nghĩa của câu chuyện.
- Phần 2 (đề mục “Khoa học vào vai thám tử”, đến “đã lắng nghe”): vai trò của tầng ozone, quá trình các nhà khoa học tìm ra nguyên nhân suy giảm.
- Phần 3 (đề mục “Đồng lòng”, còn lại): nỗ lực quốc tế, kết quả đạt được và bài học rút ra.
Giá trị nội dung
Văn bản giúp người đọc hiểu vai trò của tầng ozone, cơ chế CFC phá hủy ozone, những mốc quan trọng trong hành trình phát hiện và khắc phục lỗ thủng (1974, 1985, 1986, 1989, thập niên 1990) cùng kết quả khả quan hiện nay. Từ một câu chuyện cụ thể, tác giả khẳng định: khi khoa học, chính trị và công chúng cùng hành động, nhân loại có thể vượt qua khủng hoảng môi trường; đồng thời nhắc rằng việc bảo vệ tầng ozone vẫn phải tiếp tục.
Giá trị nghệ thuật
- Bố cục rõ ràng với sa-pô và đề mục, thông tin được sắp xếp theo trình tự thời gian kết hợp quan hệ nguyên nhân – kết quả.
- Số liệu, mốc thời gian, tên nhà khoa học và tổ chức cụ thể, có dẫn nguồn (UNEP, tạp chí Nature), tạo độ tin cậy cao.
- Cách nói ví von sinh động: tầng ozone là “kem chống nắng”, nhà khoa học là “thám tử”, “tuyến phòng thủ”, quá trình xử lí là “chẩn bệnh”, “chữa bệnh”.
- Ngôn ngữ khoa học nhưng dễ hiểu, có lời trích của chuyên gia làm tăng sức thuyết phục.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề gồm hai vế. Vế đầu nêu đối tượng và sự việc: tầng ozone đang được phục hồi. Vế sau đánh giá ý nghĩa của sự việc: đây là một thành công của sự chung sức toàn cầu, và là thành công “hiếm hoi” vì không nhiều vấn đề môi trường được thế giới giải quyết hiệu quả như vậy. Cách đặt tên vừa thông báo tin tức, vừa gửi gắm quan điểm của người viết.
Tóm tắt nội dung văn bản
Tầng ozone – lá chắn tia cực tím của Trái Đất – từng bị suy giảm nghiêm trọng do các hợp chất CFC. Các nhà khoa học đã lần lượt phát hiện nguyên nhân (1974), xác nhận lỗ thủng ở Nam Cực (1985) và lí giải tốc độ phá hủy của CFC. Nhờ Nghị định thư Mông-tơ-rê-an cùng sự đồng lòng của các quốc gia, CFC gần như bị loại bỏ, tầng ozone đang hồi phục và có thể lành hẳn vào khoảng năm 2060. Thành công ấy cho thấy sức mạnh của sự nhất quán trong hành động của cả thế giới.
Sơ đồ tư duy Phục hồi tầng ozone
Sơ đồ dưới đây hệ thống các ý trọng tâm của văn bản.
Lời kết
Khi ôn tập văn bản Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu, em cần nhớ: tác giả Lê My, đăng Tuổi Trẻ cuối tuần (30/10/2021); thể loại văn bản thông tin; bố cục 3 phần (khái quát – khoa học vào cuộc – thế giới đồng lòng); nội dung là hành trình phát hiện, khắc phục suy giảm tầng ozone và bài học về hợp tác toàn cầu; nghệ thuật nổi bật ở số liệu xác thực, cách ví von sinh động.
Xem thêm:
- Soạn bài Phục hồi tầng ozone (Kết nối tri thức 10)
- Sự sống và cái chết (Trịnh Xuân Thuận): Tác giả, tác phẩm
- Nghệ thuật truyền thống của người Việt (Nguyễn Văn Huyên): Tác giả, tác phẩm