Sự sống và cái chết là văn bản thông tin của nhà vật lí thiên văn Trịnh Xuân Thuận, trích từ cuốn Từ điển yêu thích bầu trời và các vì sao. Văn bản mở đầu Bài 8 (Thế giới đa dạng của thông tin) sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập hai. Bài viết dưới đây tổng hợp: nội dung văn bản, tiểu sử tác giả, xuất xứ, thể loại, cách tổ chức thông tin, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Sự sống và cái chết
Văn bản khá ngắn (4 đoạn đánh số) và là bản dịch còn thuộc diện bảo hộ, vì vậy Văn VN lược thuật nội dung từng đoạn, chỉ trích vài câu then chốt. Phần trả lời câu hỏi SGK (trang 75 – 77), em xem bài soạn bài Sự sống và cái chết.
Đoạn 1 – Hai hướng phát triển của sự sống. Sự sống trên hành tinh của chúng ta phát triển song song theo hai chiều. Theo chiều dọc, sinh vật ngày càng phức tạp hơn theo tuổi của hành tinh (so sánh cơ thể người với một con vi khuẩn chỉ có một tế bào là thấy rõ). Theo chiều ngang, sự sống ngày càng đa dạng, số loài càng lúc càng phong phú.
Đoạn 2 – Chuyến du hành ngược thời gian. Tác giả mời người đọc tưởng tượng quay về quá khứ. Cách nay 3 tỉ năm, Trái Đất chỉ có hai dạng vi khuẩn (trong đó có vi khuẩn cổ sinh), chưa đa dạng. Lùi về mốc 500 triệu năm, ngoài vi khuẩn đã có tảo, bọt biển, rêu, nấm, bọ ba thùy, tôm cua, thân mềm… Ở mốc 140 triệu năm, thế giới ấy vẫn còn (trừ bọ ba thùy) và thêm hoa, bướm, ong, chim, nhiều loài cá, những thú có vú nhỏ bé; song cũng có khủng long ăn thịt và bò sát tiền sử đáng sợ.
Đoạn 3 – Sự cùng tồn tại và sự tuyệt chủng. Loài mới thích nghi tốt hơn xuất hiện không có nghĩa loài cũ bị xóa sổ: “Tất cả đều có chỗ cho mình.” Những sinh vật một tế bào (trùng đế giày, động vật nguyên sinh) vẫn sống cạnh nhím biển, sứa, đại bàng, họa mi, chuột và con người. Tuy vậy, không loài nào tồn tại vĩnh viễn: bọ ba thùy không chịu nổi giá lạnh cuối kỉ Péc-mi, khủng long bị xóa sổ sau cú va chạm của một tiểu hành tinh cách nay 65 triệu năm. Sự tuyệt chủng để trống những ổ sinh thái cho các loài khác nhanh chóng lấp vào.
Đoạn 4 – Ý nghĩa của cái chết. Các loài phải đấu tranh để tồn tại và cái chết luôn chờ ở cuối con đường, vì thế chúng tiến hóa, tự hoàn thiện. Tác giả khẳng định: “Cái chết cho phép sự sống tiến lên.” và “Nó là một phần không thể tách rời của sự sống.” Trước nguy cơ diệt vong, sự sống thường bật dậy mạnh mẽ, sáng tạo những lời giải mới. Ngược lại, hạt cơ bản và nguyên tử không tiến hóa vì chúng không phải giành giật sự sống, không chịu sự chọn lọc của tự nhiên – hạt ánh sáng sinh ra 300 000 năm sau Big Bang vẫn y hệt hạt ánh sáng hôm nay, sau 13,7 tỉ năm.
Thông tin tác giả Trịnh Xuân Thuận
Trịnh Xuân Thuận sinh ngày 20 tháng 8 năm 1948 ở miền Bắc Việt Nam, lúc nhỏ theo gia đình vào Nam, học trường Pháp ở Đà Lạt và Sài Gòn. Năm 1966, sau khi đỗ tú tài, ông sang Thụy Sĩ du học rồi nhận học bổng sang Mỹ: học vật lí thiên văn tại Viện Công nghệ California (1967 – 1970), bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đại học Princeton. Ông là giáo sư ngành thiên văn học tại Đại học Virginia (Hoa Kỳ) trong nhiều năm.
Ông là nhà khoa học người Mỹ gốc Việt có nhiều công trình nghiên cứu thiên văn được quốc tế ghi nhận, đồng thời là cây bút phổ biến khoa học nổi tiếng. Ông viết các công trình khoa học bằng tiếng Anh nhưng viết sách về vũ trụ cho đại chúng bằng tiếng Pháp, thường đặt khoa học trong cuộc đối thoại với triết học và Phật giáo. Tác phẩm tiêu biểu (theo tên bản dịch tiếng Việt): Giai điệu bí ẩn, Hỗn độn và hài hòa, Cái vô hạn trong lòng bàn tay (viết cùng Matthieu Ricard), Nguồn gốc – nỗi hoài niệm về những thuở ban đầu, Những con đường của ánh sáng, Từ điển yêu thích bầu trời và các vì sao, Vũ trụ và hoa sen…
Ông nhận nhiều giải thưởng danh giá: giải Moron của Viện Hàn lâm Pháp (2007), giải Kalinga của UNESCO (2009) cho những đóng góp phổ biến khoa học, giải thưởng thế giới Cino Del Duca (2012), giải Louis Pauwels (2012).
Thông tin tác phẩm Sự sống và cái chết
Xuất xứ văn bản Sự sống và cái chết
Văn bản trích từ Từ điển yêu thích bầu trời và các vì sao (nguyên tác tiếng Pháp Dictionnaire amoureux du Ciel et des Étoiles, 2009). Bản tiếng Việt do Phạm Văn Thiều và Ngô Vũ dịch; SGK dẫn theo ấn bản NXB Tri thức, Hà Nội, 2017 (tr. 591 – 592). Cuốn sách được viết theo dạng các mục từ, mỗi mục giới thiệu một chủ đề về vũ trụ, thiên văn và sự sống.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin (cung cấp tri thức khoa học về quá trình phát triển của sự sống trên Trái Đất).
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh, kết hợp các yếu tố miêu tả (chuyến du hành ngược thời gian), biểu cảm và nghị luận (bàn về ý nghĩa của cái chết).
Cách sắp xếp, tổ chức thông tin
Thông tin được sắp xếp theo trình tự thời gian kết hợp quan hệ nhân quả: đoạn 1 nêu khái quát hai hướng phát triển của sự sống; đoạn 2 minh họa bằng các mốc thời gian lùi dần (3 tỉ năm, 500 triệu năm, 140 triệu năm); đoạn 3 nói về sự cùng tồn tại và sự tuyệt chủng; đoạn 4 lí giải nguyên nhân tiến hóa và rút ra ý nghĩa của cái chết. Các đoạn được đánh số giúp người đọc dễ theo dõi.
Bố cục – Sự sống và cái chết có mấy phần?
Văn bản gồm 4 phần, trùng với 4 đoạn đánh số:
- Phần 1 (đoạn 1): khái quát sự phát triển của sự sống theo hai hướng dọc (ngày càng phức tạp) và ngang (ngày càng đa dạng).
- Phần 2 (đoạn 2): sự sống trên Trái Đất ở các mốc 3 tỉ năm, 500 triệu năm và 140 triệu năm trước.
- Phần 3 (đoạn 3): các loài cùng tồn tại, nhưng có loài bị tuyệt chủng, nhường chỗ cho loài khác.
- Phần 4 (đoạn 4): nguyên nhân các loài tiến hóa; vai trò của cái chết đối với sự sống; so sánh với vật vô sinh.
Giá trị nội dung
Văn bản cung cấp hiểu biết khoa học về quá trình phát triển của sự sống trên Trái Đất, về sự đa dạng và sự tuyệt chủng của các loài. Qua đó, tác giả chỉ ra mối quan hệ biện chứng giữa sự sống và cái chết: đấu tranh sinh tồn thúc đẩy tiến hóa, cái chết là động lực để sự sống tiến lên. Văn bản giúp người đọc thấy sự nhỏ bé của con người trong lịch sử sự sống, biết trân trọng sự sống và có thái độ bình thản, tích cực trước quy luật tự nhiên.
Giá trị nghệ thuật
- Thông tin chính xác, mạch lạc, sắp xếp theo trình tự thời gian và quan hệ nhân quả.
- Sử dụng nhiều thuật ngữ sinh học (sinh vật đơn bào, động vật nguyên sinh, ổ sinh thái, chọn lọc tự nhiên…) tăng tính khoa học.
- Yếu tố miêu tả sinh động (chuyến du hành ngược thời gian), cách xưng hô bạn thân mật kéo người đọc vào trải nghiệm.
- Kết hợp nghị luận ở đoạn cuối, so sánh sinh vật với vật vô sinh làm nổi bật ý nghĩa của cái chết.
Ý nghĩa nhan đề Sự sống và cái chết
Nhan đề nêu hai khái niệm đối lập nhưng đặt cạnh nhau bằng chữ và, gợi mối quan hệ song hành, không tách rời giữa chúng. Nhan đề ngắn gọn, khái quát, vừa cho biết đề tài của văn bản, vừa gợi tò mò về cách nhà khoa học nhìn cái chết – không chỉ là sự kết thúc mà còn là điều kiện để sự sống phát triển.
Tóm tắt nội dung văn bản
Sự sống trên hành tinh phát triển theo hai hướng: ngày càng phức tạp và ngày càng đa dạng. Lùi về quá khứ, ta thấy từ thế giới chỉ có vi khuẩn, sự sống dần phong phú với thực vật, côn trùng, cá, chim, thú và cả khủng long. Các loài mới không loại bỏ hết loài cũ, nhưng nhiều loài đã tuyệt chủng và nhường ổ sinh thái cho loài khác. Chính sự đấu tranh sinh tồn và cái chết khiến các loài tiến hóa, điều không xảy ra ở vật vô sinh.
Sơ đồ tư duy Sự sống và cái chết
Sơ đồ dưới đây giúp em hệ thống nhanh kiến thức bài học.
Lời kết
Khi ôn tập Sự sống và cái chết, em cần nhớ: tác giả Trịnh Xuân Thuận (sinh năm 1948), nhà vật lí thiên văn người Mỹ gốc Việt; văn bản trích từ Từ điển yêu thích bầu trời và các vì sao; thể loại văn bản thông tin; bố cục 4 phần theo 4 đoạn; thông tin sắp xếp theo thời gian và quan hệ nhân quả; ý nghĩa của cái chết đối với sự sống.
Xem thêm:
- Soạn bài Sự sống và cái chết (Kết nối tri thức 10)
- Soạn bài Nghệ thuật truyền thống của người Việt
- Soạn bài Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu
- Soạn bài Về chính chúng ta (Các-lô Rô-ve-li)