Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân là văn bản thông tin giới thiệu một loại hình sân khấu dân gian độc đáo của người Việt, đăng trên tạp chí Heritage số tháng 7/2019. Văn bản là bài đọc thứ ba của Bài 5 (Tích trò sân khấu dân gian) trong sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập một. Bài viết dưới đây giúp em nắm chắc nội dung văn bản, thông tin về tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân
Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền nên Văn VN chỉ lược thuật ý chính theo trình tự và trích vài câu tiêu biểu. Phần trả lời câu hỏi SGK (trang 137 – 139), em xem bài soạn bài Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân.
Sa-pô – lời giới thiệu gây tò mò. Đoạn mở đầu in đậm được viết theo lối đối lập thú vị: sân khấu không phải mặt đất mà là mặt nước, diễn viên không phải con người mà là những hình nhân bằng gỗ, còn người nghệ sĩ thật thì lặng lẽ khuất sau hậu trường. Câu chốt của sa-pô gọi tên đối tượng: “Trò diễn đó chính là múa rối nước, một loại hình nghệ thuật biểu diễn mang đậm hơi thở của nền văn minh lúa nước đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam.”
Nguồn gốc và nơi biểu diễn. Không ai xác định được chính xác thời điểm múa rối nước ra đời, vì nó nảy sinh âm thầm từ đời sống thường ngày của những làng quê vùng trũng. Theo lời truyền lại, trò rối nước đã có từ khoảng thế kỉ XI – XII và được hoàn thiện dần qua nhiều thế hệ nghệ nhân. Ngày trước, rối nước thường được diễn vào dịp hội làng, lễ Tết, lúc nông nhàn, người dân kéo nhau ra đình xem. Về sau, rối nước theo chân nghệ sĩ lên thành phố, vào nhà hát; con rối, mặt nước, tấm mành vẫn giữ nguyên, chỉ có quy mô và không khí buổi diễn là thay đổi.
Sân khấu, con rối và cách điều khiển. Tác giả nhấn mạnh: “Nghệ thuật múa rối là sự kết hợp độc đáo giữa nghệ thuật tạo hình và kĩ thuật biểu diễn.” Ở làng, người ta dựng thủy đình giữa ao, có mái cong như mái chùa, có mành tre, cờ phướn, lọng che và cổng trang trí bằng hàng mã. Ở phố, thủy đình được dựng trong nhà hát, khu du lịch, nơi bể nước nhân tạo thay cho ao làng. Khán giả quê đứng ngồi quây quanh bờ ao, hưởng gió trời; khán giả thành thị ngồi ghế xếp hàng ngay ngắn trong phòng máy lạnh. Khác với các loại rối cạn như rối que, rối dây hay rối tay, nghệ nhân rối nước đứng trong buồng trò sau tấm mành, dùng sào và dây để làm con rối chuyển động. Mỗi cử động phải ăn khớp với lời thoại và tiếng nhạc thì nhân vật mới có hồn. Con rối được tạc từ gỗ sung – loại gỗ nhẹ, nổi tốt; nửa trên nhô khỏi mặt nước, nửa dưới chìm trong nước, có đế giúp con rối đứng vững và là chỗ lắp bộ máy điều khiển. Tạo hình con rối ngộ nghĩnh, màu sắc tươi tắn, mộc mạc. Âm nhạc và ánh sáng cũng góp phần lớn vào thành công của mỗi tiết mục: đàn, hát, trống, mõ, kèn, sáo và cả tiếng pháo.
Rối nước hôm nay: giữ gìn và đổi mới. Trong nhịp sống gấp gáp của thời 4.0, môn nghệ thuật này chưa hề vắng bóng: nhiều làng vẫn giữ lệ biểu diễn dịp hội hè, nhiều điểm diễn trên cả nước thu hút trẻ em và du khách quốc tế. Tuy vậy, người viết cho rằng giữ được mới là bước đầu, còn phát triển lại là một đòi hỏi cao hơn. Phát triển không chỉ là thêm nơi diễn, thêm suất diễn, bán thêm vé, mà còn là tìm tòi, sáng tạo để khơi sâu những giá trị mà cha ông đã gây dựng. Văn bản khép lại bằng hình ảnh những nghệ nhân, những người yêu rối nước vẫn ngày đêm trăn trở giữ gìn môn nghệ thuật mang đậm hồn Việt này.
Thông tin tác giả Phạm Thùy Dung
Theo bài đọc trong SGK Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, văn bản Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân do Phạm Thùy Dung viết, đăng trên tạp chí Heritage (số tháng 7/2019, tr. 116 – 118). Các nguồn tài liệu phổ biến hiện chưa công bố thông tin tiểu sử chi tiết về tác giả, vì vậy khi học, em chỉ cần ghi nhớ tên tác giả và nơi đăng bài.
Heritage là tạp chí phát hành trên các chuyến bay của Hãng hàng không Quốc gia Việt Nam (Vietnam Airlines), chuyên giới thiệu văn hóa, di sản, con người và điểm đến của Việt Nam tới hành khách trong và ngoài nước. Đặt trong bối cảnh ấy, bài viết về rối nước mang thêm ý nghĩa quảng bá: giới thiệu một nét văn hóa độc đáo của dân tộc tới bạn bè quốc tế.
Thông tin tác phẩm Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân
Xuất xứ văn bản Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân
Văn bản được SGK dẫn theo tạp chí Heritage, số ra tháng 7/2019, trang 116 – 118. Trong SGK, văn bản được xếp sau hai trích đoạn sân khấu dân gian là Xúy Vân giả dại (chèo) và Huyện đường (tuồng), giúp em mở rộng hiểu biết về một loại hình diễn xướng truyền thống khác.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin (bài báo đăng tạp chí), có sa-pô in đậm ở đầu.
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh; kết hợp miêu tả (thủy đình, con rối, khán giả), biểu cảm (niềm tự hào, sự trăn trở) và một số câu hỏi gợi suy nghĩ mang màu sắc nghị luận ở cuối bài.
Một số tài liệu xếp văn bản này vào kiểu văn bản nghị luận; thực ra mục đích chính của bài là cung cấp thông tin về một loại hình nghệ thuật, nên gọi là văn bản thông tin là chính xác hơn.
Mục đích của văn bản
Văn bản giới thiệu với người đọc (cả khách trong nước và quốc tế) nguồn gốc, sân khấu, cách làm và cách cho con rối nước biểu diễn; đồng thời nêu câu hỏi làm sao để môn nghệ thuật này không chỉ tồn tại mà còn lớn lên trong đời sống hiện đại.
Bố cục – Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 4 phần:
- Phần 1 (sa-pô, từ đầu đến “Bắc Bộ Việt Nam”): giới thiệu khái quát về múa rối nước.
- Phần 2 (tiếp theo đến “khác hơn nhiều”): nguồn gốc và dịp biểu diễn của rối nước, từ hội làng đến nhà hát.
- Phần 3 (tiếp theo đến “thật tròn vai”): đặc điểm nghệ thuật – sân khấu thủy đình, cách tạc rối và điều khiển rối, âm thanh, ánh sáng.
- Phần 4 (còn lại): rối nước trong thời đại 4.0 – duy trì, bảo tồn và yêu cầu phát triển.
Cũng có tài liệu gộp phần 1 và phần 2 thành một, chia văn bản làm 3 phần; điều quan trọng là em nắm được trình tự: giới thiệu – lịch sử – đặc điểm nghệ thuật – bảo tồn, phát triển.
Giá trị nội dung
Đọc văn bản, em có được những hiểu biết cơ bản và có hệ thống về múa rối nước: thời điểm hình thành, không gian biểu diễn xưa và nay, sự khác biệt với rối cạn, chất liệu làm rối, kĩ thuật điều khiển và vai trò của âm nhạc. Qua đó, người viết bày tỏ niềm tự hào về một nghệ thuật gắn bó với cư dân trồng lúa nước, đồng thời gợi lên trăn trở: muốn rối nước sống lâu bền, không thể chỉ duy trì mà phải sáng tạo, phát huy giá trị vốn có.
Giá trị nghệ thuật
- Sa-pô ấn tượng, dùng phép điệp cấu trúc và đối lập để gây tò mò trước khi gọi tên đối tượng.
- Thông tin được triển khai theo trình tự hợp lí: từ lịch sử đến đặc điểm, từ quá khứ đến hiện tại.
- Kết hợp thuyết minh với miêu tả và so sánh (khán giả làng – khán giả phố, rối nước – rối cạn) giúp thông tin sinh động, dễ hình dung.
- Ngôn ngữ trong sáng, giàu hình ảnh; câu hỏi tu từ ở cuối bài khơi gợi suy nghĩ của người đọc.
Ý nghĩa nhan đề Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân
Nhan đề gồm hai vế. Vế đầu nêu đối tượng được giới thiệu là múa rối nước. Vế sau là cách nói hình ảnh: rối nước hôm nay, dù đã vào nhà hát, khu du lịch, vẫn phản chiếu và tiếp nối những gì người xưa sáng tạo; đồng thời người hôm nay cần nhìn lại di sản cha ông để gìn giữ và phát triển. Nhan đề vừa gợi tò mò vừa khái quát được chủ đề bảo tồn – phát triển của văn bản.
Tóm tắt nội dung văn bản
Múa rối nước là loại hình sân khấu dân gian gắn với văn minh lúa nước Bắc Bộ, tương truyền ra đời khoảng thế kỉ XI – XII, ban đầu diễn ở hội làng, nay đã vào nhà hát. Nghệ thuật này kết hợp tạo hình với kĩ thuật biểu diễn: sân khấu là thủy đình trên mặt nước, con rối làm từ gỗ sung, được điều khiển bằng sào và dây từ sau tấm mành, phối hợp với âm nhạc, ánh sáng. Ngày nay rối nước vẫn được duy trì, nhưng những người tâm huyết mong nó được phát triển bằng sáng tạo, khơi sâu giá trị truyền thống.
Sơ đồ tư duy Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân
Sơ đồ dưới đây tóm lược các ý trọng tâm để em ôn nhanh trước giờ kiểm tra.
Lời kết
Khi ôn tập Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân, em cần nhớ: văn bản thông tin của Phạm Thùy Dung đăng tạp chí Heritage (7/2019); bố cục 4 phần; nội dung giới thiệu nguồn gốc, sân khấu thủy đình, cách làm và cho rối diễn, chuyện giữ gìn – đổi mới; nghệ thuật nổi bật ở sa-pô hấp dẫn, cách triển khai thông tin mạch lạc, kết hợp miêu tả và so sánh. Muốn hình dung rõ hơn một buổi diễn, em có thể đọc thêm bài những vở diễn tiêu biểu tại Nhà hát múa rối nước Thăng Long.
Xem thêm:
- Soạn bài Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân (Kết nối tri thức 10)
- Xúy Vân giả dại (chèo Kim Nham): Tác giả, tác phẩm, bố cục
- Huyện đường (tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến): Tác giả, tác phẩm