Huyện đường là cảnh tuồng trích từ vở tuồng đồ Nghêu, Sò, Ốc, Hến theo bản chỉnh lí của Hoàng Châu Ký, được học ở Bài 5 “Tích trò sân khấu dân gian” sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức (tập một). Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm: nội dung văn bản, tác giả dân gian và người chỉnh lí, xuất xứ, vị trí đoạn trích, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và tóm tắt vở tuồng.
Nội dung văn bản Huyện đường
Văn bản trong SGK dùng bản chỉnh lí của Hoàng Châu Ký (1957). Bản chỉnh lí này còn trong thời hạn bảo hộ, vì vậy dưới đây chỉ tóm lược diễn biến và trích vài câu ngắn; toàn văn em đọc trong SGK hoặc bài soạn bài Huyện đường.
Khung cảnh. Lời chỉ dẫn sân khấu mở đầu tả gian huyện đường: bức hoành phi đề hai chữ “Huyện đường”, hai câu đối, bàn giấy của tri huyện ở giữa với ống bút, nghiên mực, điếu bình; bàn của đề lại bên trái có chồng đơn từ. Tri huyện từ nhà trong bước ra, ngồi vào ghế.
Tri huyện tự giới thiệu. Bằng lối nói lối, tri huyện khoe chức quyền của mình, rồi thản nhiên nói về cách làm quan: kiếm của bằng ngọn roi, sống nhờ miệng lưỡi, xử kiện thì “Được thua tự đồng tiền”, dân nào không kiêng nể thì bỏ vào lao.
Tri huyện và đề lại bàn cách xử. Đề lại bước ra, thưa hôm nay chẳng có ai kiện cáo, rồi hỏi quan định xử vụ Thị Hến, Nguyễn Sò ra sao. Tri huyện muốn cứ để vụ án lửng lơ, vì Trùm Sò giàu nên “chúng mình có thể ‘ấy’ được”. Đề lại hưởng ứng ngay: cứ nói là còn tra cứu, còn Ốc, Nghêu, lí trưởng thì xử cho xong vì “bọn này toàn đầu trọc cả”. Tri huyện cười khoái trá, phán luôn: Ốc năm năm tù, Nghêu năm chục trượng, lí trưởng phạt năm mươi quan tiền. Riêng Thị Hến chưa nên xử vội, “vì xử Hến thì phải xử Sò”. Đề lại khen “quan xử hay lắm”.
Lính lệ đòi người vào hầu. Đề lại sai lính lệ A ra gọi bên nguyên, bên bị, nhân chứng. Trước khi dẫn lí trưởng, Trùm Sò và Thị Hến vào, lệ A ghé tai nhắc rằng quan bận lắm, mình phải bẩm mãi quan mới chịu xử. Lí trưởng và Trùm Sò hiểu ý, vội hứa hẹn cảm ơn. Cảnh trích dừng ở lúc lệ A vào bẩm quan đã đòi đủ người đến hầu.
Tác giả dân gian và người chỉnh lí Hoàng Châu Ký
Nghêu, Sò, Ốc, Hến là vở tuồng khuyết danh, do nghệ nhân dân gian sáng tạo và lưu truyền qua các gánh hát, vì thế có nhiều dị bản kể khác nhau ở một vài chỗ, trong đó có tình tiết đánh ghen cuối vở. Khi làm bài, em ghi tác giả là “tác giả dân gian” hoặc “khuyết danh”; Hoàng Châu Ký là người chỉnh lí văn bản chứ không phải tác giả.
Hoàng Châu Ký (1921 – 2008) quê ở xã Quế Lộc, huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam, mất tại Đà Nẵng. Ông là giáo sư, nhà nghiên cứu, soạn giả và đạo diễn gắn bó trọn đời với nghệ thuật tuồng, được giới sân khấu tôn vinh là “cây đại thụ” của tuồng. Ông để lại hơn 50 công trình, tác phẩm trên nhiều lĩnh vực: sáng tác, chỉnh lí kịch bản, dàn dựng và nghiên cứu lí luận về tuồng.
Bản Nghêu, Sò, Ốc, Hến do Hoàng Châu Ký chỉnh lí (1957) gồm ba hồi. So với những bản tuồng cổ viết hoàn toàn bằng văn vần (như bản mà sách Chân trời sáng tạo trích thành văn bản Huyện Trìa xử án), bản chỉnh lí dùng nhiều lời nói thường, câu thoại gần với khẩu ngữ, nhưng vẫn giữ những đoạn nói lối đặc trưng của tuồng.
Tuồng (hát bội, hát bộ) là loại hình sân khấu truyền thống kết hợp hát, nói lối, múa và âm nhạc. Bên cạnh tuồng thầy (tuồng cung đình) mang âm hưởng bi hùng, tuồng đồ (tuồng hài) lấy chuyện đời thường ở làng xã, dùng tiếng cười châm biếm để lật tẩy thói hư tật xấu, nhất là của những kẻ có chức quyền. Nghêu, Sò, Ốc, Hến được xem là vở tuồng đồ đặc sắc bậc nhất trong di sản tuồng truyền thống.
Thông tin tác phẩm Huyện đường
Các mục dưới đây được sắp theo những câu hỏi học sinh hay tìm khi chuẩn bị bài.
Huyện đường được trích từ đâu?
Văn bản trích từ vở tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến, Hoàng Châu Ký chỉnh lí, NXB Phổ thông – Bộ Văn hoá, Hà Nội, 1957, trang 41 – 45. Đoạn trích thuộc cảnh I của hồi thứ II, khi vụ trộm nhà Trùm Sò đã được đưa lên huyện.
Vị trí đoạn trích trong vở tuồng
Trước cảnh này, Ốc và thầy bói Nghêu vào ăn trộm nhà Trùm Sò; Ốc đem đồ bán cho Thị Hến thì bị Trùm Sò và lí trưởng bắt quả tang; lí trưởng đòi Thị Hến đút lót không được nên cả bọn kéo nhau lên huyện. Cảnh Huyện đường là lúc bộ máy quan lại bàn cách “xử” vụ việc trước khi đương sự bước vào. Sau cảnh này, những người nghèo bị tù, bị đòn, người giàu bị moi tiền, còn Thị Hến được quan để ý và về sau cả bọn háo sắc bị nàng bày mưu cho bẽ mặt.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: tuồng đồ (tuồng hài) – kịch bản sân khấu dân gian.
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp miêu tả (qua chỉ dẫn sân khấu) và biểu cảm, thể hiện chủ yếu qua lời thoại.
- Lời thoại: nói lối (lời tự giới thiệu của tri huyện) xen lời nói thường; đối thoại giữa tri huyện – đề lại – lính lệ – đương sự; nhiều chỉ dẫn sân khấu như “(cười khoái trá)”, “(nói lối)”, “(gọi)”.
Các nhân vật trong Huyện đường
- Tri huyện: quan đứng đầu huyện; tham lam, trơ trẽn, coi việc xử kiện là dịp kiếm tiền.
- Đề lại: viên chức giúp việc; hiểu ý quan, bày cách, nịnh quan, cùng một giuộc với tri huyện.
- Lính lệ A, lính lệ B: lính hầu ở huyện đường; lệ A lợi dụng việc đòi người để vòi vĩnh đương sự.
- Lí trưởng, Trùm Sò, Thị Hến: đương sự trong vụ kiện, xuất hiện ở cuối cảnh.
Bố cục Huyện đường có mấy phần?
Các tài liệu phổ biến chia văn bản thành 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “Vào ra cũng phải chuyên cần”): khung cảnh huyện đường và lời tri huyện tự bạch.
- Phần 2 (còn lại): đề lại và tri huyện tính toán, bày mưu để kiếm tiền từ vụ xử kiện; lính lệ đòi đương sự vào hầu.
Em cũng có thể chia 3 phần: tri huyện tự giới thiệu – tri huyện và đề lại bàn cách xử – lính lệ đòi đương sự và vòi tiền.
Tóm tắt văn bản Huyện đường
Tại huyện đường, tri huyện bước ra, tự xưng danh và khoe cách làm quan dựa vào roi vọt, miệng lưỡi và đồng tiền. Đề lại vào hầu, hỏi quan định xử vụ Thị Hến, Trùm Sò thế nào. Hai người bàn bạc: để vụ án lửng lơ để moi tiền Trùm Sò giàu có, còn những kẻ nghèo như Ốc, Nghêu, lí trưởng thì xử ngay – Ốc năm năm tù, Nghêu năm chục trượng, lí trưởng phạt năm mươi quan. Thị Hến tạm chưa xử vì xử Hến thì phải xử Sò. Lính lệ được sai đi đòi đương sự; trước khi dẫn vào, lệ A còn nhắc khéo họ rằng nhờ mình bẩm mãi quan mới chịu xử, khiến lí trưởng và Trùm Sò vội hứa hậu tạ.
Giá trị nội dung
- Châm biếm, vạch trần bộ mặt tham nhũng của bộ máy cai trị ở địa phương: từ tri huyện, đề lại đến lính lệ đều coi vụ kiện là dịp kiếm chác.
- Cho thấy “luật” ở huyện đường thực chất là luật của đồng tiền: người nghèo bị xử nhanh, người giàu bị giữ lại để moi tiền.
- Thể hiện cái nhìn và nỗi e sợ của người dân xưa đối với chốn “cửa quan”, đồng thời bộc lộ sự cảm thông với những người thấp cổ bé họng.
Giá trị nghệ thuật
- Nhân vật tự bộc lộ bản chất qua lời nói lối tự giới thiệu và lời đối thoại, không cần lời bình của tác giả.
- Lời thoại hô ứng nhịp nhàng giữa tri huyện và đề lại, tạo nên tiếng cười “kẻ tung người hứng”.
- Chỉ dẫn sân khấu chi tiết (bài trí huyện đường, cử chỉ “cười khoái trá”, lời nói nhỏ của lính lệ) giúp dựng cảnh sinh động.
- Ngôn ngữ dân gian mộc mạc, giàu hình ảnh; dùng lối nói ẩn ý, thành ngữ (“lưỡi không xương nhiều đường lắt léo”) để châm biếm.
Ý nghĩa nhan đề Huyện đường
Huyện đường là nơi quan huyện làm việc, xử kiện – biểu tượng của pháp luật và công lí ở địa phương. Đặt tên đoạn trích là “Huyện đường” nhưng những gì diễn ra ở đó lại là cảnh quan lại bàn nhau ăn tiền, tạo nên sự tương phản đầy mỉa mai giữa không gian tôn nghiêm và hành vi nhơ nhớp.
Sơ đồ tư duy Huyện đường
Tóm tắt vở tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến
Nắm được toàn bộ tích tuồng giúp em hiểu vì sao tri huyện và đề lại lại tính toán như vậy trong cảnh Huyện đường. Hai mẫu dưới đây dựa theo phần giới thiệu vở tuồng in trong SGK; các mẫu tóm tắt riêng đoạn trích có trong bài tóm tắt cùng tác phẩm.
Mẫu 1 – Tóm tắt Nghêu, Sò, Ốc, Hến ngắn gọn
Ốc cùng thầy bói Nghêu vào ăn trộm nhà Trùm Sò, rồi đem đồ bán cho Thị Hến, người đàn bà góa trẻ đẹp. Trùm Sò và lí trưởng bắt quả tang, cả bọn bị đưa lên huyện. Tại huyện đường, kẻ nghèo bị tù, bị đòn, người giàu phải chi tiền lót tay, còn Thị Hến nhờ nhan sắc mà thoát tội, lại được quan để ý. Cuối cùng, tri huyện, đề lại và lí trưởng cùng mắc bẫy của Thị Hến và bị các bà vợ đánh ghen.
Mẫu 2 – Tóm tắt Nghêu, Sò, Ốc, Hến đầy đủ
Một đêm, Ốc – kẻ chuyên nghề “đào ngạch” – hợp tác với thầy bói Nghêu đột nhập nhà Trùm Sò, một địa chủ giàu có. Nghêu bị bắt, Ốc chạy thoát. Khi Ốc đem đồ trộm bán cho Thị Hến, người góa chồng làm nghề buôn bán, thì Trùm Sò và lí trưởng dẫn người ập đến bắt quả tang. Lí trưởng thừa dịp đòi Thị Hến đút lót, nhưng không được.
Mọi người kéo nhau lên huyện. Trước khi xử, tri huyện và đề lại đã tính sẵn: xử ngay những kẻ nghèo, giữ vụ của Trùm Sò lại để moi tiền. Kết quả, Ốc bị tù, Nghêu và lí trưởng bị đòn; lí trưởng và Trùm Sò còn phải chi tiền hối lộ tri huyện. Riêng Thị Hến, nhờ nhan sắc, không những không bị hạch tội mà còn được tri huyện và đề lại “chiếu cố”, hẹn hò.
Lũ háo sắc ấy, thêm cả lí trưởng, lần lượt tìm đến nhà Thị Hến và rơi vào bẫy của nàng khi chạm mặt nhau. Các bà vợ kéo đến đánh ghen một trận tơi bời, khép lại vở tuồng bằng tiếng cười hả hê của người xem.
Lời kết
Huyện đường là một cảnh tuồng ngắn nhưng đủ để phơi bày cả một bộ máy xử kiện “ăn ý” trong việc ăn tiền, từ tri huyện, đề lại đến lính lệ. Khi ôn tập, em cần nhớ xuất xứ (cảnh I hồi II, bản chỉnh lí Hoàng Châu Ký 1957), đặc trưng tuồng đồ, sự hô ứng trong lời thoại của tri huyện và đề lại cùng thái độ châm biếm của tác giả dân gian.
Xem thêm: