Phân tích Huyện đường (tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Nghêu, Sò, Ốc, Hến là vở tuồng đồ nổi tiếng của sân khấu dân gian, chuyên dùng tiếng cười để lật tẩy thói xấu của kẻ có quyền. Cảnh Huyện đường trong bản chỉnh lí của Hoàng Châu Ký cho người xem thấy một điều trớ trêu: phiên xử chưa bắt đầu mà bản án đã xong, và thước đo duy nhất của bản án là tiền.

Mở đầu, huyện đường hiện lên trang nghiêm với hoành phi, câu đối, nghiên bút, chồng đơn từ. Nhưng ngay khi tri huyện cất lời, vẻ trang nghiêm ấy sụp đổ. Bằng lối nói lối, hắn khoe quyền, khoe lộc, rồi thản nhiên nói rằng làm quan là dựa vào roi vọt, miệng lưỡi, còn kiện tụng thì “Được thua tự đồng tiền”. Không ai tố cáo, chính hắn tự khai.

Cuộc bàn bạc giữa tri huyện và đề lại càng lộ rõ bản chất. Nghe nhắc đến vụ Trùm Sò, tri huyện muốn để vụ án đu đưa vì “Thằng Sò này giàu lắm”. Đề lại hiểu ý ngay, đề nghị cứ nói là còn tra cứu, còn những kẻ nghèo thì xử cho xong vì “bọn này toàn đầu trọc cả”. Tri huyện cười khoái trá, định án liền cho Ốc, Nghêu, lí trưởng; riêng Thị Hến chưa xử, bởi xử Hến thì phải xử Sò – mà xử Sò sớm thì mất cơ hội moi tiền. Đề lại nịnh: “quan xử hay lắm”. Hai kẻ kẻ tung người hứng như đã quen làm việc này từ lâu.

Đến cả lính lệ cũng không bỏ lỡ cơ hội. Trước khi dẫn đương sự vào, lệ A nói nhỏ rằng quan bận lắm, mình phải bẩm mãi quan mới chịu xử. Lí trưởng và Trùm Sò hiểu ngay, vội hứa hậu tạ. Từ quan đến lính, ai cũng biến vụ kiện thành món lợi.

Bằng cách để nhân vật tự bộc lộ qua lời thoại, cùng những chỉ dẫn sân khấu như tiếng “cười khoái trá”, tác giả dân gian đã tạo nên tiếng cười châm biếm sâu cay. Huyện đường là lời tố cáo bộ máy cai trị tham nhũng trong xã hội cũ, đồng thời cho thấy nỗi e ngại của người dân trước chốn “cửa quan”.

Trong kho tàng tuồng truyền thống, nếu tuồng thầy làm người xem xúc động trước những tấm gương trung nghĩa thì tuồng đồ khiến họ bật cười trước những thói hư tật xấu ở ngay quanh mình. Nghêu, Sò, Ốc, Hến là vở tuồng đồ đặc sắc bậc nhất, và cảnh Huyện đường – cảnh I của hồi thứ II trong bản chỉnh lí năm 1957 của Hoàng Châu Ký – là nơi tiếng cười ấy nhắm thẳng vào bộ máy cai trị ở địa phương.

Cảnh tuồng mở ra bằng một đoạn chỉ dẫn sân khấu tả gian huyện đường. Chính giữa là bức hoành phi đề hai chữ “Huyện đường”, hai bên có câu đối; bàn giấy của tri huyện đặt giữa với ống bút, nghiên mực, điếu bình; bàn của đề lại có một chồng đơn từ. Mọi thứ đều gợi vẻ tôn nghiêm, ngăn nắp của nơi cầm cân nảy mực. Chính sự bài trí ấy là tấm phông để những gì diễn ra sau đó trở nên mỉa mai.

Tri huyện bước ra và tự giới thiệu bằng lối nói lối – hình thức lời nói có vần, có nhịp đặc trưng của tuồng. Hắn khoe quyền trọng, khoe bổng lộc đã đủ, khoe cả sự từng trải trong chuyện trăng hoa: “Đỉnh chung đà đủ miếng / Hoa nguyệt cũng quen mùi”. Rồi hắn nói về nghề quan như kể chuyện nhà: lấy của dựa vào ngọn roi, làm quan nhờ cái miệng, xử kiện thì “Được thua tự đồng tiền”, dân không kiêng nể thì bỏ vào lao. Lời tự giới thiệu hóa thành lời tự thú. Người xem chưa cần xem hắn xử án đã biết hắn là loại quan gì.

Sự xuất hiện của đề lại mở ra màn bàn bạc – phần đặc sắc nhất của cảnh tuồng. Đề lại thưa hôm nay không có ai kiện, rồi hỏi quan định xử vụ Thị Hến, Nguyễn Sò thế nào. Tri huyện hỏi lại ý thầy, nhưng không đợi trả lời đã nói luôn ý mình: cứ để vụ án đu đưa, vì Trùm Sò giàu và “chúng mình có thể ‘ấy’ được”. Chữ “ấy” bỏ lửng mà ai cũng hiểu – đó là tiền. Đề lại lập tức đưa ra cách che đậy: cứ bảo là còn tra cứu. Hắn còn bàn thêm: những kẻ như Ốc, Nghêu, lí trưởng thì nên xử cho xong vì “bọn này toàn đầu trọc cả”. Tri huyện tán thưởng bằng một câu nói ẩn ý: “nắm đứa có tóc ai nắm kẻ trọc đầu”, rồi “cười khoái trá” định án. Kẻ không có gì để moi thì xử nhanh cho gọn; kẻ có của thì phải giữ lại, kéo dài.

Đề lại khen quan xử “sâu sắc”, nhưng vẫn hỏi làm sao lấy lí không xử Sò và Hến khi đã xử Nghêu, Ốc. Tri huyện chẳng chút lúng túng: chỗ khó mới là chỗ “ăn thua”, “lưỡi không xương nhiều đường lắt léo”. Với hắn, luật pháp chỉ là chuyện ăn nói. Thị Hến có thể cho về nhưng chưa xử, vì xử Hến thì phải xử Sò – tức là phải giữ vụ án treo lơ lửng để Trùm Sò còn phải chạy tiền. Đề lại lại khen: “quan xử hay lắm”. Sự hô ứng nhịp nhàng giữa hai nhân vật cho thấy đây không phải lần đầu họ làm như vậy; họ không cần giữ ý với nhau vì cùng chung một bản chất và một mục đích.

Cuối cảnh, lính lệ A được sai đi đòi đương sự. Trước khi dẫn lí trưởng, Trùm Sò và Thị Hến vào, hắn bấm họ đứng lại, nói nhỏ rằng quan bận lắm, phải bẩm mãi quan mới chịu xử. Lời nói dối trắng trợn ấy nhằm một mục đích: đòi công. Lí trưởng khen hắn tử tế, Trùm Sò vội hứa hậu tạ. Chi tiết nhỏ này cho thấy tham nhũng đã thấm vào mọi tầng của bộ máy, và người dân cũng đã quen phải lót tay mỗi khi bước vào cửa quan.

Về nghệ thuật, cảnh tuồng kết hợp lời nói lối có vần với lời nói thường gần khẩu ngữ, khiến nhân vật vừa mang dáng dấp tuồng cổ vừa sinh động như người thật. Tác giả dân gian không dùng lời bình mà để nhân vật tự bộc lộ; chỉ dẫn sân khấu như “cười khoái trá”, “nói nhỏ” góp phần khắc họa tính cách. Tiếng cười bật ra từ sự tương phản giữa khung cảnh trang nghiêm và những toan tính nhơ nhớp.

Huyện đường vì thế không chỉ là một cảnh hài. Đó là bức tranh hiện thực về chốn công đường trong xã hội phong kiến, nơi công lí bị đồng tiền chi phối, và là tiếng nói phê phán sắc sảo của nhân dân qua hình thức sân khấu mà họ yêu thích.

Trong cảnh Huyện đường của vở tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến, tri huyện là nhân vật trung tâm và cũng là đích ngắm chính của tiếng cười. Chỉ qua vài lượt lời, tác giả dân gian đã khắc họa một ông quan tham lam, trơ trẽn, coi việc xử kiện như một nghề buôn.

Tri huyện xuất hiện giữa một huyện đường trang nghiêm, ngồi vào chiếc bàn giấy đặt chính giữa. Nhưng lời đầu tiên hắn nói lại là lời tự khoe về cách kiếm của. Theo lối nói lối, hắn nhắc đến quyền trọng, bổng lộc, thú trăng hoa, rồi thẳng thừng thừa nhận: kiện tụng thì “Được thua tự đồng tiền”. Hắn không che giấu, không ngượng ngùng; hắn nói như thể đó là lẽ đương nhiên của nghề làm quan. Chính sự thản nhiên ấy làm nhân vật hiện lên vừa đáng cười vừa đáng sợ.

Sự tham lam của tri huyện bộc lộ rõ khi bàn về vụ án. Hắn không hỏi ai đúng ai sai, chỉ hỏi ai giàu ai nghèo. Trùm Sò giàu, nên vụ án phải “đu đưa” để còn kiếm chác. Ốc, Nghêu, lí trưởng không có gì, nên xử ngay cho xong. Câu nói “nắm đứa có tóc ai nắm kẻ trọc đầu” cho thấy hắn phân loại con người theo khả năng móc túi. Mức án Ốc năm năm tù, Nghêu năm chục trượng, lí trưởng năm mươi quan được đưa ra ngay trong lúc hắn “cười khoái trá” – không cần xét hỏi, không cần chứng cứ.

Tri huyện còn là kẻ xảo trá, coi thường pháp luật. Khi đề lại hỏi lấy lí gì để không xử Sò và Hến, hắn đáp rằng “lưỡi không xương nhiều đường lắt léo”. Với hắn, luật lệ chỉ là trò chơi chữ, muốn xoay đường nào cũng được. Việc giữ Thị Hến lại “chưa nên xử vội” cũng là một nước cờ: xử Hến thì phải xử Sò, mà xử Sò thì hết đường moi tiền.

Qua cách tri huyện đối xử với đề lại, ta thấy thêm sự đồng lõa trong bộ máy. Hắn hỏi ý đề lại cho có lệ nhưng không đợi trả lời; hắn biết đề lại sẽ nói đúng điều hắn muốn nghe. Và quả thật, đề lại chỉ việc hưởng ứng và khen “quan xử hay lắm”. Tri huyện là người cầm đầu, nhưng hắn không đơn độc.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật tri huyện tiêu biểu cho tuồng đồ: nhân vật tự giới thiệu, tự bộc lộ qua lời nói; tác giả dùng chỉ dẫn sân khấu để nhấn mạnh thái độ (“cười”, “cười khoái trá”); ngôn ngữ vừa có vần điệu trong phần nói lối vừa gần gũi đời thường trong phần đối thoại. Sự tương phản giữa vị trí trang trọng và lời lẽ trơ trẽn tạo nên tiếng cười mỉa mai.

Tri huyện trong Huyện đường là bức chân dung điển hình của quan lại tham nhũng trong xã hội phong kiến. Tiếng cười dành cho hắn là tiếng cười khinh bỉ, đồng thời nhắc nhở rằng khi người thực thi pháp luật chỉ nhìn thấy tiền, công lí sẽ trở thành món hàng.

Một trong những câu hỏi thú vị khi đọc Huyện đường là: vì sao tri huyện và đề lại không cần giữ ý với nhau? Câu trả lời nằm ở sự “ăn ý” đến mức nhịp nhàng giữa các nhân vật ở huyện đường – từ quan, đến lại, đến lính. Chính sự ăn ý ấy là đối tượng châm biếm sâu sắc nhất của cảnh tuồng.

Hãy nhìn vào cuộc đối thoại giữa tri huyện và đề lại. Đề lại mở lời bằng một câu hỏi bình thường về vụ Thị Hến, Nguyễn Sò. Tri huyện đáp lại bằng một câu hỏi xã giao về ý của đề lại, nhưng không đợi trả lời đã bộc lộ ý mình. Đó là cách nói của người biết chắc người đối diện sẽ đồng tình. Quả nhiên, khi tri huyện nói Trùm Sò giàu và “chúng mình có thể ‘ấy’ được”, đề lại lập tức tiếp lời bằng giải pháp che mắt thiên hạ: cứ bảo là còn tra cứu. Tri huyện đưa ra mục tiêu, đề lại đưa ra cách làm.

Sự hô ứng tiếp tục ở lượt lời sau. Đề lại đề nghị xử nhanh những kẻ “đầu trọc”; tri huyện đáp ngay bằng một câu nói quen thuộc của dân gian, “nắm đứa có tóc ai nắm kẻ trọc đầu”, như thể hai người đang hoàn thành câu nói của nhau. Tri huyện định án, đề lại khen “sâu sắc”; đề lại nêu băn khoăn, tri huyện gỡ bằng “lưỡi không xương”; tri huyện chốt phương án, đề lại lại khen “quan xử hay lắm”. Nhịp hỏi – đáp – khen lặp lại đều đặn cho thấy đây là một “cặp bài trùng” đã quen phối hợp.

Vì sao họ không cần giữ ý? Vì họ cùng chung bản chất và lợi ích. Trong một bộ máy mà việc xử kiện là dịp kiếm tiền, người cùng bàn là người cùng chia phần. Che giấu nhau chẳng những vô ích mà còn làm lỡ việc. Sự trơ trẽn của họ khi nói chuyện tiền bạc ngay giữa công đường cho thấy tham nhũng đã trở thành nếp quen, không còn là điều phải giấu.

Lính lệ là mắt xích cuối cùng. Lệ A chỉ bước ra khi quan và đề lại đã bàn xong, nhưng hắn làm đúng tinh thần của huyện đường: trước khi dẫn đương sự vào, hắn nói nhỏ rằng quan bận lắm, mình phải bẩm mãi quan mới chịu xử. Hắn tự biến mình thành “ân nhân” để đòi công. Lí trưởng và Trùm Sò, vốn đã quá hiểu luật ngầm chốn cửa quan, liền đáp bằng lời hứa hậu tạ. Như vậy, không cần ai chỉ đạo, từ quan đến lính đều vận hành theo cùng một nguyên tắc: kiếm lợi từ người đi kiện.

Nghệ thuật tổ chức lời thoại ở đây rất đặc sắc. Các câu thoại ngắn, nối tiếp nhau nhanh, nhiều chỗ bỏ lửng hoặc nói ẩn ý (“ấy”, “đầu trọc”, “có tóc”) khiến khán giả tự hiểu và bật cười. Chỉ dẫn sân khấu như “không đợi đề lại trả lời”, “cười khoái trá”, “nói nhỏ” góp phần làm rõ quan hệ giữa các nhân vật.

Qua sự hô ứng nhịp nhàng giữa tri huyện, đề lại và lính lệ, cảnh Huyện đường không chỉ phê phán một cá nhân mà phê phán cả một hệ thống. Tiếng cười của tác giả dân gian vì thế có sức tố cáo mạnh mẽ và vẫn còn nguyên giá trị với người đọc hôm nay.

Phần “Viết kết nối với đọc” của bài học yêu cầu học sinh bàn về tiếng cười châm biếm của tác giả dân gian trong Huyện đường. Đó cũng là chìa khóa để hiểu giá trị của cảnh tuồng: tiếng cười ở đây không chỉ để mua vui mà là vũ khí phê phán.

Tiếng cười trước hết bật ra từ sự tương phản giữa không gian và con người. Huyện đường được bài trí trang nghiêm, có hoành phi, câu đối, nghiên bút – tất cả gợi lên hình ảnh một nơi thực thi công lí. Nhưng những gì diễn ra trong không gian ấy lại là chuyện bàn nhau ăn tiền. Cái trang nghiêm càng rõ, cái nhơ nhớp càng lộ, và người xem càng thấy mỉa mai.

Tiếng cười còn đến từ lời tự bộc lộ của nhân vật. Tri huyện dùng lối nói lối để tự giới thiệu – một hình thức vốn dành cho những lời trang trọng – nhưng nội dung lại là lời thú nhận làm quan để lấy của, xử kiện theo đồng tiền. Nhân vật tự khen mà hóa ra tự chửi mình. Người xem cười vì sự ngây ngô trơ trẽn ấy, và cũng cười vì nhận ra sự thật mà ai cũng biết nhưng ít ai dám nói.

Lối nói ẩn ý là một nguồn cười khác. Tri huyện không nói thẳng “moi tiền” mà nói “có thể ‘ấy’ được”; đề lại không nói “bọn nghèo” mà gọi “đầu trọc”; tri huyện đáp bằng câu “nắm đứa có tóc ai nắm kẻ trọc đầu”. Những cách nói bóng gió ấy vừa gợi đúng cách nói của những kẻ quen làm chuyện mờ ám, vừa để khán giả tự giải mã và bật cười khi hiểu ra.

Tiếng cười còn nằm ở những chỉ dẫn sân khấu. Tri huyện “cười khoái trá” khi định án cho người nghèo – cái cười đắc ý của kẻ đang tính toán thành công. Lính lệ “nói nhỏ” với đương sự – một cử chỉ lén lút khiến màn vòi tiền hiện ra rõ mồn một. Trên sân khấu, những cử chỉ ấy được diễn viên phóng đại, tạo nên tiếng cười trực tiếp.

Điều làm tiếng cười trong Huyện đường sâu cay là nó không chỉ nhắm vào một người. Từ tri huyện, đề lại đến lính lệ, ai cũng góp phần vào trò kiếm chác. Ngay cả những người đi kiện cũng quen với việc khúm núm, hứa hậu tạ. Tiếng cười vì thế vừa phê phán, vừa chứa nỗi xót xa của người dân trước một xã hội mà công lí phải mua bằng tiền.

Qua cảnh tuồng ngắn, tác giả dân gian đã chứng tỏ sức mạnh của tiếng cười: không cần lời lên án, chỉ cần để cái xấu tự phơi bày. Đó là lí do Nghêu, Sò, Ốc, Hến vẫn được yêu thích, và tiếng cười của nó vẫn còn ý nghĩa với người xem hôm nay.

Tích tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến được lưu truyền qua nhiều dị bản, và thú vị thay, học sinh lớp 10 có thể gặp hai “phiên tòa” khác nhau của cùng một câu chuyện: cảnh Huyện đường trong sách Kết nối tri thức (bản chỉnh lí của Hoàng Châu Ký) và cảnh Huyện Trìa xử án trong sách Chân trời sáng tạo (bản tuồng cổ in trong Tổng tập Văn học Việt Nam). Đặt hai cảnh cạnh nhau, ta thấy rõ hơn cái hay riêng của Huyện đường.

Điểm chung dễ nhận ra là cả hai đều hướng mũi nhọn châm biếm vào quan lại địa phương. Ở cả hai bản, ông quan đứng đầu huyện đều tự giới thiệu mình bằng những lời tự khoe mà hóa ra tự tố cáo: coi đồng tiền là thước đo xử kiện, xem pháp luật là chuyện tùy ý. Viên đề lại bên cạnh cũng đều là kẻ xu thời, lựa theo ý quan mà nói. Và ở cả hai, người đi kiện đều chịu thiệt.

Nhưng Huyện đường chọn một thời điểm rất đắt: trước khi phiên xử bắt đầu. Ở Huyện Trìa xử án, người xem chứng kiến quan thiên vị ngay trên công đường, trước mặt các đương sự. Còn trong Huyện đường, người xem được đưa vào “hậu trường” của bản án: tri huyện và đề lại bàn nhau giữ vụ Trùm Sò lại để moi tiền, định án sẵn cho Ốc, Nghêu, lí trưởng, và tạm chưa xử Thị Hến để giữ thế. Khi đương sự bước vào, mọi thứ đã xong. Cách chọn thời điểm ấy khiến sự châm biếm trở nên lạnh lùng hơn: công lí không bị bẻ cong trong phút bốc đồng, mà bị tính toán từ trước.

Động cơ của quan ở hai bản cũng khác. Huyện Trìa bị cuốn theo nhan sắc Thị Hến, nên tiếng cười có phần hài hước, lố bịch. Tri huyện trong Huyện đường thì hoàn toàn tỉnh táo; hắn nhìn đương sự bằng con mắt của người đi thu tiền, chia họ thành kẻ “có tóc” và kẻ “đầu trọc”. Tiếng cười vì thế sâu cay hơn, gần với sự phẫn nộ.

Về ngôn ngữ, bản tuồng cổ gần như toàn bằng văn vần, nhịp nói lối đều đặn. Bản chỉnh lí của Hoàng Châu Ký giữ phần nói lối ở lời tự giới thiệu của tri huyện, còn phần bàn bạc chuyển sang lời nói thường, câu ngắn, gần khẩu ngữ, nhiều chỗ bỏ lửng (“ấy”) và nói ẩn ý. Sự thay đổi này làm cho cuộc đối thoại tự nhiên, nhanh nhạy, rất hợp với một màn bàn mưu. Chỉ dẫn sân khấu trong Huyện đường cũng chi tiết hơn, từ cách bài trí bàn ghế đến tiếng cười khoái trá hay lời nói nhỏ của lính lệ.

Một điểm đáng chú ý khác là Huyện đường mở rộng bức tranh xuống tận tầng dưới cùng của bộ máy. Lính lệ A, nhân vật tưởng như phụ, lại hoàn tất bức chân dung tham nhũng bằng một lời nói dối kể công. Nếu Huyện Trìa xử án tập trung vào sự thiên vị của một ông quan, thì Huyện đường cho thấy một hệ thống mà ai cũng biết phần việc của mình trong trò kiếm chác.

Đặt cạnh nhau, hai cảnh tuồng cho thấy sức sống của tuồng đồ: cùng một tích truyện, mỗi bản lại khai thác một góc khác, nhưng đều gặp nhau ở tinh thần phê phán cái xấu bằng tiếng cười. Riêng Huyện đường, với việc chọn khoảnh khắc “trước giờ xử” và sự hô ứng nhịp nhàng giữa quan, lại, lính, đã để lại một tiếng cười tỉnh táo và sắc lạnh, khiến người xem hôm nay vẫn phải suy ngẫm về sự liêm chính của những người nắm quyền.

Kết luận

Bài văn phân tích Huyện đường cần làm rõ ba lớp: khung cảnh trang nghiêm của huyện đường, lời tự giới thiệu và cuộc bàn mưu của tri huyện – đề lại, màn vòi tiền của lính lệ; từ đó rút ra tiếng cười châm biếm và thái độ của tác giả dân gian. Vì văn bản là bản chỉnh lí còn bảo hộ, em nên trích ngắn, chọn đúng những câu then chốt thay vì chép dài lời thoại.

Xem thêm:

• Soạn bài Huyện đường (Kết nối tri thức)
• Soạn bài Huyện Trìa xử án (Chân trời sáng tạo)
• Phân tích nhân vật Xúy Vân
• Soạn bài Múa rối nước hiện đại soi bóng tiền nhân