Dế chọi của Bồ Tùng Linh là truyện truyền kì trích từ tập Liêu Trai chí dị, được học chính thức ở Bài 1 “Thế giới kì ảo” sách Ngữ văn 9 Kết nối tri thức, đồng thời xuất hiện ở phần đọc mở rộng của Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo (Bài 4) và Ngữ văn 9 Cánh diều (Bài 6). Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm: nội dung văn bản, tiểu sử tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và các mẫu tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Dế chọi
Văn bản trong sách Kết nối tri thức dùng bản dịch của Cao Tự Thanh (Liêu Trai chí dị, NXB Văn hóa – Văn nghệ, TP Hồ Chí Minh, 2023). Bản dịch này còn trong thời hạn bảo hộ, vì vậy dưới đây chỉ tóm lược diễn biến và trích vài câu ngắn; em nên đọc toàn văn trong SGK.
Truyện lấy bối cảnh đời Tuyên Đức nhà Minh (1426–1435). Trong cung chuộng trò chọi dế nên hằng năm bắt dân gian dâng nộp. Để lấy lòng cấp trên, quan huyện Hoa Âm (tỉnh Thiểm Tây) dâng một con dế hay, từ đó quan tỉnh bắt nộp thường xuyên, lệnh cứ thế đè xuống từng cấp đến người dân. Bọn lí dịch nhân dịp này sách nhiễu, nhiều nhà khánh kiệt chỉ vì một con dế.
Thành là người dự khoa Đồng tử mãi không đỗ, tính chất phác nên bị ép làm lí chính. Đến kì nộp dế, anh không nỡ bổ bắt dân mà cũng không có gì để bù, phải tự đi bắt, bị đánh đến trăm trượng và chỉ còn nghĩ đến cái chết. Nhờ bức vẽ của bà đồng, anh tìm được một con dế to khỏe ở sau gác Đại Phật. Chẳng ngờ đứa con trai chín tuổi tò mò mở chậu làm dế chết, sợ quá bỏ đi rồi được tìm thấy dưới giếng. Đứa bé được cứu sống nhưng “thần thái ngây ngốc như người gỗ, cứ ngủ mê mệt”.
Sáng hôm sau, một con dế nhỏ màu tía xuất hiện, chọi thắng cả dế của người khác lẫn con gà. Con dế được dâng lên tri huyện, tuần phủ rồi vào cung, thắng mọi loại dế lạ và còn biết nhảy theo tiếng đàn. Vua ban thưởng, quan trên được thăng thưởng, Thành được miễn sai dịch, đỗ tú tài và chỉ vài năm đã giàu có. Hơn một năm sau, đứa con tỉnh hẳn và kể rằng chính mình đã hóa thành con dế ấy. Cuối truyện là lời bàn của Dị Sử thị, mở đầu bằng nhận xét: “Họ Thành vì sâu mọt mà nghèo, nhờ dế chọi mà giàu”.
Thông tin tác giả Bồ Tùng Linh
Bồ Tùng Linh (1640–1715), tự Lưu Tiên, hiệu Liễu Tuyền cư sĩ, người huyện Truy Xuyên (nay thuộc thành phố Truy Bác, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc), sống vào đầu đời nhà Thanh. Ông sinh trong một gia đình nhà nho làm nghề buôn bán nhỏ, đỗ tú tài từ năm 1657 khi còn rất trẻ nhưng sau đó thi hương nhiều lần không đỗ; mãi đến năm 1710, khi đã 71 tuổi, ông mới được bổ làm cống sinh.
Phần lớn cuộc đời, Bồ Tùng Linh làm nghề dạy học tư, sống thanh bần và dành nhiều công sức sưu tầm những câu chuyện kì lạ lưu truyền trong dân gian. Chính trải nghiệm lận đận chốn khoa trường và cuộc sống gần gũi người dân lao động giúp ông thấu hiểu nỗi khổ của kẻ sĩ nghèo cũng như sự tham nhũng, tàn bạo của quan lại đương thời.
Ông để lại thơ, từ, văn và một số sách phổ thông, nhưng tác phẩm làm nên tên tuổi là tập truyện Liêu Trai chí dị. Phong cách của ông là mượn chuyện ma quỷ, hồ li, thần tiên, loài vật để nói chuyện đời thực: yếu tố kì ảo được kể tự nhiên như chuyện thường ngày, giọng văn điềm tĩnh mà hàm ý châm biếm sâu cay.
Thông tin tác phẩm Dế chọi
Các mục dưới đây được sắp theo những câu hỏi học sinh hay tìm khi chuẩn bị bài.
Xuất xứ: Dế chọi in trong tập truyện nào?
Dế chọi (nguyên tác chữ Hán có nhan đề Xúc chức, tức “con dế”) là một truyện trong Liêu Trai chí dị. Đây là tập truyện viết bằng văn ngôn gồm gần 500 truyện, được Bồ Tùng Linh sưu tầm và sáng tác trong hơn bốn mươi năm; bản thảo chỉ được chép tay truyền nhau, đến năm 1766 (sau khi tác giả mất) mới được khắc in. “Liêu Trai” là tên thư phòng của tác giả, “chí dị” nghĩa là ghi chép chuyện lạ. SGK Kết nối tri thức in theo bản dịch của Cao Tự Thanh, tr.394–397.
Hoàn cảnh sáng tác
Truyện được viết vào khoảng cuối thế kỉ XVII – đầu thế kỉ XVIII, khi Bồ Tùng Linh đã chứng kiến nhiều cảnh quan lại nhũng nhiễu dân lành. Ông mượn một câu chuyện đặt vào đời Minh (triều đại trước) để kín đáo phê phán thói xa hoa của vua chúa và bộ máy quan lại chỉ biết chiều lòng bề trên – vấn nạn không của riêng thời nào.
Thể loại, phương thức biểu đạt và ngôi kể
- Thể loại: truyện truyền kì (truyện chí dị) – loại truyện có yếu tố kì ảo đan xen với yếu tố hiện thực, thường có lời bình của tác giả ở cuối truyện.
- Phương thức biểu đạt: tự sự là chính, kết hợp miêu tả và nghị luận (lời bàn cuối truyện).
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể chuyện giấu mình nhưng có lúc nhập vào điểm nhìn của Thành.
- Nhân vật chính: Thành; nhân vật khác: vợ Thành, đứa con trai, bà đồng, gã thiếu niên nuôi dế, tri huyện, tuần phủ, nhà vua.
Bố cục: Dế chọi có mấy phần?
Văn bản thường được chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “…việc tự tử”): lệ nộp dế và tình cảnh khốn quẫn của Thành khi bị ép làm lí chính.
- Phần 2 (tiếp theo đến “…bỏ vào lồng”): Thành tìm được dế nhờ bức vẽ, đứa con làm chết dế rồi gặp nạn, con dế nhỏ kì lạ xuất hiện và chọi thắng.
- Phần 3 (phần còn lại): con dế được dâng lên vua, gia đình Thành đổi đời; lời bàn của Dị Sử thị.
Một số tài liệu tách lời bàn của Dị Sử thị thành phần thứ tư vì đây là đặc điểm riêng của truyện truyền kì.
Giá trị nội dung
- Phản ánh hiện thực xã hội phong kiến: một thú vui của nhà vua biến thành gánh nặng đè xuống người dân qua từng cấp quan lại; kẻ trên chỉ lo cầu thưởng, kẻ dưới bị đánh đập, tán gia bại sản.
- Phê phán sự bất công, phi lí: số phận con người lên voi xuống chó chỉ vì một con dế – nghèo vì dế, giàu cũng vì dế.
- Thể hiện tấm lòng cảm thông với người lương thiện nhỏ bé như Thành và đứa con phải hi sinh cả linh hồn để cứu gia đình.
Giá trị nghệ thuật
- Kết hợp nhuần nhuyễn yếu tố kì ảo (bức vẽ của bà đồng, con ếch dẫn đường, hồn đứa trẻ hóa dế, dế thắng gà và múa theo tiếng đàn) với chi tiết hiện thực.
- Cốt truyện nhiều biến cố, tình huống đảo chiều liên tục giữa hi vọng và tuyệt vọng, tạo sức hấp dẫn.
- Miêu tả tâm lí nhân vật qua hành động, cử chỉ; giọng kể điềm tĩnh mà châm biếm; lời bàn cuối truyện bộc lộ trực tiếp thái độ tác giả.
Ý nghĩa nhan đề Dế chọi
Nhan đề gọi tên con vật nhỏ bé là trung tâm của mọi biến cố. Con dế vừa là món đồ chơi của vua chúa, vừa là tai họa rồi lại là “ân nhân” của gia đình Thành. Chọn một vật tầm thường làm nhan đề, tác giả làm nổi bật sự phi lí: vận mệnh con người, thậm chí cả sự thăng tiến của quan lại, lại phụ thuộc vào một con dế.
Sơ đồ tư duy Dế chọi
Sơ đồ dưới đây tóm lược sáu nhóm kiến thức chính để em ôn nhanh trước giờ học.
Tóm tắt Dế chọi
Hai mẫu tóm tắt dưới đây giữ đúng trình tự sự việc trong văn bản; em có thể dùng mẫu ngắn để trả lời nhanh và mẫu dài khi làm bài viết.
Mẫu 1 – Tóm tắt Dế chọi ngắn nhất
Đời Tuyên Đức nhà Minh, vua mê chọi dế nên quan lại các cấp bắt dân nộp dế. Thành, một lí chính hiền lành, không bắt được dế nên bị đánh đòn. Nhờ bức vẽ của bà đồng, anh bắt được dế quý nhưng đứa con lỡ làm dế chết rồi nhảy xuống giếng. Hồn đứa trẻ hóa thành một con dế nhỏ chọi rất giỏi; con dế được dâng vua, nhà Thành nhờ đó được ban thưởng và trở nên giàu sang.
Mẫu 2 – Tóm tắt Dế chọi đầy đủ
Trong cung đời Tuyên Đức rất chuộng trò chọi dế nên lệnh nộp dế được truyền từ quan tỉnh xuống quan huyện, lí trưởng, cuối cùng đè lên đầu dân. Thành là người thi mãi không đỗ, tính chất phác, bị ép làm lí chính. Không nỡ sách nhiễu dân, anh tự đi bắt dế nhưng chỉ được mấy con nhỏ yếu, bị quan đánh trăm trượng, nằm liệt giường muốn tự tử. Vợ Thành đi xem bói, được bà đồng đưa cho một bức vẽ. Thành đoán ra đó là cảnh sau gác Đại Phật, lần đến nơi và bắt được một con dế to khỏe. Nào ngờ đứa con trai chín tuổi tò mò mở chậu làm dế chết, sợ hãi bỏ đi rồi được tìm thấy dưới giếng. Đứa bé thoi thóp sống lại nhưng mê man như người gỗ. Sáng hôm sau, Thành bắt được một con dế nhỏ màu tía; nó thắng dế của gã thiếu niên trong thôn và cả con gà. Dế được dâng lên tri huyện, tuần phủ rồi vào cung, thắng mọi loại dế lạ và còn biết múa theo tiếng đàn. Vua ban thưởng, quan trên được thăng thưởng, Thành được miễn sai dịch, đỗ tú tài. Hơn một năm sau, đứa con tỉnh lại, kể rằng mình đã hóa thành dế. Chỉ vài năm, nhà Thành ruộng vườn, lầu gác, trâu dê đầy đủ, giàu hơn cả các nhà thế gia.
Lời kết
Dế chọi cho thấy tài kể chuyện của Bồ Tùng Linh: chỉ qua số phận một gia đình và một con dế, truyện vạch rõ bộ mặt của cả một bộ máy cai trị. Khi học, em cần nắm chắc đặc điểm truyện truyền kì (yếu tố kì ảo, yếu tố hiện thực, lời bình cuối truyện) để so sánh với văn bản cùng bài.
Khi đã nắm chắc văn bản này, em có thể chuyển sang đề cương ôn tập học kì II văn 9 Cánh diều để ôn rộng ra cả kì.
Ở nhà, phần hướng dẫn soạn Dế chọi Ngữ văn 9 Kết nối tri thức giúp em đi lần lượt qua từng yêu cầu của sách trước giờ lên lớp.
Xem thêm:
- Soạn bài Dế chọi (Bồ Tùng Linh) – Ngữ văn 9
- Chuyện người con gái Nam Xương: tác giả, tác phẩm, tóm tắt
- Phân tích các yếu tố kì ảo trong Chuyện người con gái Nam Xương
- Sơn Tinh – Thủy Tinh (Nguyễn Nhược Pháp): tác giả, tác phẩm