Soạn bài Dế chọi (Bồ Tùng Linh) – Ngữ văn 9 Kết nối tri thức (trang 18–22)

Trả lời: Em từng xem các bạn ở quê chơi chọi dế vào mùa hè. Người chơi đi bắt dế đực ở bờ ruộng, gò đất, chọn con to, cánh bóng, càng chắc rồi nuôi trong ống tre hay hộp nhỏ. Khi chọi, hai con được thả vào một chiếc hộp hoặc chậu; người chơi dùng sợi cỏ khều nhẹ vào râu cho dế hăng lên. Hai con dế lao vào nhau, cắn càng, húc đầu; con nào bỏ chạy là thua, con thắng thường vỗ cánh gáy vang. Đây là một trò chơi dân gian vui, rèn sự kiên nhẫn và óc quan sát cho trẻ em, nhưng nếu biến thành thú mê muội hay cá cược thì lại có hại.

Em suy nghĩ thế nào về hậu quả của việc một ông vua lại mê chơi trò chọi dế?

Trả lời: Vua là người đứng đầu đất nước, một sở thích nhỏ của vua cũng có thể trở thành gánh nặng lớn cho dân. Khi vua mê chọi dế, quan lại các cấp sẽ tranh nhau săn lùng dế giỏi mà dâng, lấy lòng bề trên; dân thường bị bắt đi tìm dế, bỏ bê làm ăn, có khi phải bán ruộng vườn để mua một con dế. Việc triều chính bị xao nhãng, kẻ xu nịnh được dịp làm giàu, còn người dân thì khổ sở. Đó là biểu hiện của một chế độ mục nát, nơi thú vui của kẻ cầm quyền đè nặng lên số phận người dân.

Trả lời: Truyện mở đầu vào đời Tuyên Đức nhà Minh; không gian là cung vua và huyện Hoa Âm thuộc tỉnh Thiểm Tây. Sự việc gắn với nhan đề: trong cung chuộng trò chọi dế, năm nào cũng bắt dân dâng nộp; viên tri huyện Hoa Âm muốn lấy lòng cấp trên nên dâng một con, từ đó dế trở thành thứ phải nộp thường xuyên, làm nhiều nhà tan nát.

Trả lời: Thành là người có học (từng dự khoa Đồng tử) nhưng thi mãi không đỗ, tính thật thà nên bị bọn lí dịch ép nhận chức lí chính. Không nỡ bắt dân đóng góp, lại chẳng có gì để bù vào, chưa tới một năm chút của cải trong nhà đã hết sạch. Đến kì nộp dế, Thành buồn rầu chỉ muốn chết – một hoàn cảnh bế tắc, oan trái.

Trả lời: Vợ Thành tìm đến bà đồng gù để xin bói khi chồng bị đánh đến mức muốn tự tử. Bà đồng ném ra một tờ giấy vẽ cảnh chùa chiền, hòn núi nhỏ có đá hình thù lạ, con dế nằm dưới và con ếch như sắp nhảy. Nhờ bức vẽ ấy, Thành tìm đến sau chùa phía đông thôn và bắt được con dế to khỏe – sự việc mở ra chuỗi biến cố tiếp theo của gia đình Thành.

Điều gì sẽ xảy ra sau khi con Thành sống lại nhưng “thần thái ngây ngốc như người gỗ, cứ ngủ mê mệt”?

Trả lời: Em dự đoán linh hồn đứa bé đã rời khỏi thể xác, hóa vào một con dế để chuộc lại lỗi làm chết con dế của cha. Con dế ấy có lẽ sẽ giúp Thành có dế nộp quan và thoát khỏi tai họa; khi việc đã xong, đứa bé sẽ tỉnh lại.

Trả lời: Con dế nhỏ, ngắn, màu tía, thoắt ẩn thoắt hiện (chụp tay xuống tưởng được mà trống không). Nó có hình dáng lạ: trông như con chó nhỏ, đôi cánh tựa cánh hoa mai, đầu vuông còn chân thì dài; tự nhảy lên tay áo Thành như muốn theo chủ. Tuy nhỏ nhưng nó thắng con dế “giải xác thanh” của gã thiếu niên, rồi còn cắn chặt mào con gà đang định mổ nó.

Trả lời: Dự đoán của em đúng với kết thúc truyện: qua hơn một năm, đứa bé khỏe lại và kể rằng trong thời gian ấy nó đã biến thành con dế khỏe, đánh đâu thắng đó. Chi tiết dế biết nhảy múa theo tiếng đàn sáo trong cung cũng gợi đó là một con dế có hồn người.

Nêu các sự kiện tạo nên cốt truyện và nhận xét ngắn gọn về không gian, thời gian, nhân vật chính trong truyện.

Trả lời:

• Chuỗi sự kiện chính:
  1. Triều đình mê chọi dế, quan lại các cấp bắt dân nộp dế.
  2. Thành bị ép nhận chức lí chính, của nhà hết sạch, tìm dế không được nên bị đánh trăm trượng, muốn tự tử.
  3. Vợ Thành đi xem bói, được bức vẽ chỉ chỗ; nhờ đó con dế to khỏe về tay Thành.
  4. Con trai Thành lén mở chậu làm chết dế, sợ hãi bỏ đi rồi rơi xuống giếng; khi được bế về thì còn thở nhưng ngây ngốc.
  5. Thành bắt được một con dế nhỏ màu tía, đem chọi thắng dế giải xác thanh và thắng cả con gà.
  6. Dế được dâng lên tri huyện, tuần phủ, rồi vào cung, thắng mọi con dế lạ, nhảy múa theo nhạc; các quan được thưởng, Thành được miễn sai dịch, đỗ tú tài.
  7. Con Thành tỉnh lại, kể mình đã hóa thành dế; chỉ vài năm, gia đình Thành giàu có.
• Thời gian: xác định rõ (đời Tuyên Đức nhà Minh), các sự việc diễn ra theo trình tự trước sau, có những mốc như hơn mười ngày, nửa đêm, hơn năm sau.
• Không gian: vừa cụ thể (huyện Hoa Âm, gác Đại Phật phía đông thôn, nhà Thành) vừa mở rộng lên cung vua; có cả không gian kì lạ của nhà bà đồng với rèm kín, hương án.
• Nhân vật chính: Thành – một nho sinh hiền lành, nghèo, nhút nhát, bị cuốn vào vòng xoáy của tục nộp dế; số phận anh lên xuống hoàn toàn do con dế quyết định.

Vì dế chọi mà gia đình Thành lâm vào cảnh ngộ như thế nào? Cũng nhờ dế chọi mà sau đó gia đình Thành được hưởng những gì? Phân tích ý nghĩa của sự đối lập giữa hai tình huống.

Trả lời:

Sự đối lập ấy có ý nghĩa gì?

• Họa hay phúc của một con người đều xuất phát từ một con vật nhỏ bé – điều phi lí ấy phơi bày một xã hội mà sinh mạng, danh phận con người bị đặt dưới thú vui của vua quan.
• Sự giàu sang của Thành không do tài đức mà do may rủi và do phải đánh đổi bằng sự hóa thân của đứa con; vì thế cái kết có hậu mang vị đắng mỉa mai.
• Đối lập ấy cũng cho thấy sự tùy tiện của chế độ thưởng phạt: kẻ dâng dế được thăng thưởng dây chuyền từ tuần phủ đến tri huyện, còn người dân thì có thể tan nhà nát cửa vì một con dế.

Trả lời:

• Yếu tố kì ảo: bà đồng gù đoán đúng việc người hỏi mà không cần nghe; bức vẽ chỉ chỗ bắt dế; con trai Thành rơi giếng mà sống lại trong trạng thái mất hồn; con dế nhỏ màu tía thoắt ẩn thoắt hiện, thắng mọi đối thủ kể cả gà, biết nhảy theo nhạc; đứa bé tỉnh lại kể mình đã hóa dế.
• Vai trò: là những nút chuyển của cốt truyện – giúp Thành thoát cảnh bế tắc, đẩy câu chuyện từ bi kịch sang kết thúc có hậu; làm truyện li kì, hấp dẫn.
• Ý nghĩa: chi tiết đứa trẻ phải hóa thành dế mới cứu được nhà mình là lời tố cáo kín đáo mà mạnh mẽ: trong xã hội ấy, con người phải thành con vật mới được trọng vọng. Bên cạnh đó, những chi tiết hoang đường này còn thể hiện mong ước người hiền gặp lành của tác giả.

Tính chất hiện thực của truyện được thể hiện qua những chi tiết, sự việc nào? Em có suy nghĩ gì về thái độ của tác giả khi miêu tả chi tiết, sự việc đó?

Trả lời:

• Chi tiết hiện thực: mốc thời gian, địa danh có thật; tục dâng dế từ cung vua xuống tới làng xã; tri huyện lấy lòng quan trên, lí dịch nhân dịp sách nhiễu dân, bọn du thủ du thực nuôi dế làm hàng quý; Thành bị đánh trăm trượng vì không đủ dế; cảnh bà đồng ăn tiền lễ; tuần phủ, tri huyện được thưởng nhờ con dế; người có quyền “cho đỗ” tú tài theo ý mình.
• Thái độ của tác giả: kể bằng giọng bình thản nhưng chứa đầy mỉa mai. Bồ Tùng Linh thương cảm cho những người lương thiện như Thành, đồng thời châm biếm, phê phán gay gắt sự hoang phí của vua, sự xu nịnh và tham lam của quan lại. Lời bình cuối truyện của Dị Sử thị, mượn câu “Thường nghe một người lên trời, gà chó cũng thành tiên, đúng lắm thay!”, cho thấy rõ ý chế giễu cái lẽ một người làm quan cả họ được nhờ.

Phân tích lời người kể chuyện trong đoạn văn từ “Thành giở đi giở lại” đến “kì hạn nộp quan”.

Trả lời:

• Ngôi kể và điểm nhìn: người kể ở ngôi thứ ba, giấu mình, nhưng điểm nhìn bám sát Thành: người đọc đi cùng anh từ lúc ngắm bức vẽ, nhận ra gác Đại Phật, chống gậy tới sau chùa cho đến lúc bắt được dế.
• Lời kể xen lời nhân vật: cả đoạn chỉ có một câu nghĩ thầm của Thành (“Hay là bức vẽ này chỉ ta chỗ bắt dế chăng?”), còn lại là lời kể. Câu hỏi ấy cho thấy hi vọng mong manh của một người đã cùng đường.
• Kể bằng chuỗi hành động dồn dập: giở bức vẽ, gượng dậy, dò dẫm, lắng nghe, đuổi theo ếch, chụp dế, chọc cỏ, đổ nước… Nhịp câu dài, nhiều vế nối nhau tạo cảm giác hồi hộp, gấp gáp.
• So sánh, phóng đại: tìm dế mà khó như mò kim, như tìm hạt cải; được dế mà vui hơn được ngọc báu liên thành. Những so sánh này vừa diễn tả tâm trạng nhân vật vừa ngầm mỉa mai: trong hoàn cảnh ấy, một con dế quý hơn cả báu vật, đủ quyết định sống chết của một gia đình.
• Miêu tả tỉ mỉ: con dế được tả kĩ hình dáng, màu sắc, cách nó trốn chui, khiến chi tiết đời thường trở nên sống động, chuẩn bị cho biến cố mất dế ở đoạn sau.

Trả lời:

• Kết hợp thực và ảo: câu chuyện xảy ra trong bối cảnh lịch sử, xã hội cụ thể, đan xen những chi tiết hoang đường (bói toán thần ứng, người hóa dế).
• Cốt truyện: chuỗi sự kiện theo trình tự thời gian, nhiều biến cố bất ngờ, xoay chuyển số phận nhân vật.
• Nhân vật: có người thường (Thành, vợ, con, quan lại) và yếu tố siêu nhiên (bà đồng linh ứng, linh hồn hóa dế).
• Kết cấu và lời bình: truyện kết thúc có hậu, cuối truyện có lời bình của tác giả (Dị Sử thị) – đặc trưng của Liêu Trai chí dị cũng như nhiều tập truyền kì phương Đông.
• Ý nghĩa: mượn chuyện kì lạ để phản ánh, phê phán hiện thực xã hội và gửi gắm ước mơ công bằng.

Gợi ý: nêu các chi tiết kì ảo tiêu biểu, chỉ ra chúng xuất hiện ở thời điểm nào của câu chuyện, tác dụng với cốt truyện và với ý nghĩa phê phán, rồi nêu cảm nhận riêng.

Đoạn văn tham khảo:

Yếu tố kì ảo trong Dế chọi không nhiều nhưng xuất hiện đúng vào những lúc nhân vật cùng đường. Khi Thành bị đánh tới mức chỉ nghĩ đến chuyện tự tử, tờ giấy vẽ của bà đồng gù chỉ cho anh nơi có dế quý. Khi con dế ấy chết và đứa con rơi xuống giếng, một con dế nhỏ màu tía lại bất ngờ xuất hiện, chọi đâu thắng đó, thắng cả con gà. Đến cuối truyện, người đọc mới biết đó chính là hồn đứa bé đã hóa thành. Nhờ những chi tiết ấy, câu chuyện có nhiều bước ngoặt bất ngờ và cuốn hút như một truyện cổ tích. Nhưng cái kì ảo ở đây không chỉ để giải trí: muốn cứu gia đình khỏi tai họa, một đứa trẻ phải hóa thành con dế – đó là cách Bồ Tùng Linh tố cáo xã hội coi một con côn trùng trọng hơn con người. Vì vậy, em thấy tính chất kì ảo trong truyện vừa hấp dẫn vừa thấm đẫm nỗi xót xa và ý mỉa mai sâu cay.