Bế tắc là bị nghẽn lại hoàn toàn, gặp trở ngại lớn mà không tìm ra lối thoát hay cách giải quyết. Từ này dùng cho công việc, cuộc đàm phán, một suy nghĩ, và cả tâm trạng của con người. Cảm giác bế tắc trong cuộc sống, nói đơn giản, là khi ta thấy mọi đường đều như đã đóng.
| Nghĩa ngắn | Ngừng hẳn lại vì vướng trở ngại lớn, không có lối ra |
| Gốc từ | Hán Việt 閉塞: bế (đóng) + tắc (lấp, nghẽn) |
| Loại từ | Tính từ; “sự bế tắc”, “tình trạng bế tắc” là cách danh từ hóa |
| Trái nghĩa | Thông suốt, hanh thông, có lối thoát |
Bế tắc: cửa đóng, đường lấp
Chữ bế (閉) có bộ môn, tức cái cửa: nghĩa gốc là đóng cửa lại. Ta gặp nó trong bế mạc (khép màn, kết thúc hội nghị), bế giảng, bế quan tỏa cảng. Chữ tắc (塞) là lấp kín, chặn lại, cùng một chữ với tắc trong tắc đường, tắc nghẽn. Riêng chữ này khi đọc là tái thì lại nghĩa là cửa ải nơi biên giới, như trong biên tái.
Ghép lại, bế tắc là hình ảnh cửa vừa đóng mà đường cũng đã bị lấp. Trong sách cổ, 閉塞 có khi tả trời đất lúc vào đông, khi khí trời không còn lưu thông; có khi tả vùng đất xa xôi, đường sá cách trở. Sang tiếng Việt, nghĩa đen ấy nhạt đi, còn lại cái lõi: tình trạng không đi tiếp được.
Ba chỗ người ta hay nói “bế tắc”
Theo từ điển, bế tắc là tính từ: một việc đang chạy thì đứng sững, kẹt trước một trở ngại quá lớn và chưa thấy đường ra. Trong thực tế, từ này hay xuất hiện ở ba chỗ:
- Công việc, đàm phán: Cuộc thương lượng giữa hai công ty rơi vào bế tắc vì không bên nào chịu hạ giá.
- Suy nghĩ, cách làm: Bài toán khiến em bế tắc cả buổi, đến lúc đổi cách đặt ẩn thì ra ngay. Cụm tư tưởng bế tắc cũng thuộc nhóm này.
- Tâm trạng: Mấy tuần ôn thi, có lúc cậu thấy bế tắc, học mãi không vào.
Cái nghĩa thứ ba là nghĩa được tìm nhiều nhất. Cảm giác bế tắc thường không đến vì một chuyện lớn, mà vì nhiều chuyện nhỏ dồn lại cùng lúc: điểm số, chuyện nhà, một mối quan hệ đang rạn. Điều đáng nhớ là chữ bế tắc tả một tình trạng, không phải một kết luận về cả đời người. Khi thấy mình kẹt quá lâu, nói ra với bố mẹ, anh chị, một người bạn tin cậy hay thầy cô chủ nhiệm thường là cách mở cửa nhanh nhất; người đứng ngoài hay nhìn ra lối đi mà người trong cuộc không thấy.
Những nhân vật bế tắc trong trang văn Nam Cao
Khi phân tích văn học hiện thực trước năm 1945, chữ bế tắc xuất hiện dày đặc. Nhà văn Nam Cao đặt nhiều nhân vật vào đúng thế không lối ra. Lão Hạc nghèo đến mức phải bán con chó mình thương nhất, rồi chọn cái chết để khỏi tiêu vào số tiền dành cho con. Muốn ôn lại tình huống ấy, xem bài soạn Lão Hạc trong sách Ngữ văn 9 bộ Kết nối.
Chí Phèo còn bế tắc theo một kiểu khác. Sau bát cháo hành của Thị Nở, hắn khao khát trở lại làm người lương thiện, nhưng cánh cửa ấy bị đóng sầm trước mặt. Bi kịch của hắn vì thế thường được gọi là bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người, và cái kết đầy máu là đỉnh điểm của sự bế tắc. Tóm tắt và sơ đồ nhân vật có trong bài giới thiệu truyện ngắn Chí Phèo kèm các bản tóm tắt.
Đây cũng là chỗ học sinh nên dùng từ cho chuẩn: viết “số phận bế tắc”, “con đường bế tắc của người nông dân” thì đúng; viết “Chí Phèo bế tắc với Thị Nở” thì lệch, vì bế tắc không đi với đối tượng là một người.
Từ gần nghĩa và trái nghĩa với bế tắc
| Từ | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bế tắc | Ngừng hẳn, không có lối ra; trang trọng, dùng được trong văn viết | Đàm phán bế tắc |
| Bí | Khẩu ngữ, nhẹ hơn; tạm thời chưa nghĩ ra | Bí ý tưởng, bí bài |
| Tắc tị | Khẩu ngữ, tắc hoàn toàn, có chút hài hước | Đường tắc tị |
| Đi vào ngõ cụt | Cách nói hình ảnh, nhấn vào chỗ hết đường | Kế hoạch đi vào ngõ cụt |
| Thông suốt, hanh thông | Trái nghĩa: trôi chảy, không vướng | Mọi việc hanh thông |
Nhiều người dùng bế tắc và tâm trạng mất hết hi vọng như một, nhưng hai từ khác mức. Bế tắc nói về lối đi; tuyệt vọng nói về niềm tin. Người bế tắc vẫn đang tìm đường, còn tuyệt vọng là khi đã thôi tìm. Muốn nói tích cực hơn, có thể dùng cụm tháo gỡ bế tắc, khai thông bế tắc, tìm lối ra. Đừng viết “bế tắt”: chữ tắc ở đây là tắc nghẽn, có phụ âm cuối “c”.
Bế tắc trong lời ăn tiếng nói và bài viết
Bế tắc nghĩa là gì trong tình cảm?
Là khi một mối quan hệ dậm chân tại chỗ: hai người không tiến thêm được, cũng không giải quyết được mâu thuẫn. Câu thường nghe: “Chuyện của hai đứa đang bế tắc.” Cách nói này nhấn vào chỗ thiếu lối ra, chứ chưa chắc là đã kết thúc.
Cảm thấy bế tắc trong cuộc sống là sao?
Là cảm giác mọi cố gắng đều không dẫn tới đâu, như đứng trước một bức tường. Cảm giác này phổ biến hơn ta tưởng, và thường dịu đi khi được nói ra với người mình tin cậy.
Bế tắc tiếng Anh là gì?
Thường dịch là deadlock hoặc impasse khi nói về đàm phán, công việc; với cảm giác cá nhân, người ta hay nói feel stuck.
Viết “bế tắc” hay “bế tắt”?
Viết “bế tắc”. “Tắt” là làm cho tắt, như tắt đèn, tắt máy; còn “tắc” là nghẽn, khớp với chữ 塞 trong từ này.