Phán xét là xem xét rồi đưa ra kết luận về đúng sai, tốt xấu của một người hay một việc, và kết luận ấy mang tính quyết định. Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, “phán xét người khác” thường dùng theo nghĩa chê: vội kết luận về ai đó khi mới thấy một phần nhỏ, ví dụ nhìn cách ăn mặc đã cho là người ấy hư.
| Nghĩa ngắn | Xem xét và kết luận, có tính chất quyết định; đời thường: đánh giá vội, áp đặt về người khác |
| Loại từ | Động từ; “sự phán xét”, “lời phán xét” là cách dùng như danh từ |
| Gốc từ | Phán (判, phân xử, phân định) ghép với xét (xem kĩ để biết) |
| Tiếng Anh | judge (động từ), judgment (danh từ), judgmental (hay phán xét) |
| Sắc thái | Trang trọng khi nói về tòa án, lịch sử; tiêu cực khi nói về thói bình phẩm người khác |
Phán xét: khi lời nhận xét thành bản án
Mục từ trong các từ điển tiếng Việt đều nhấn vào một chi tiết: phán xét không phải xem để biết, mà xem để quyết. Từ điển đưa ví dụ như “phán xét công bằng”, “không có quyền phán xét”. Chính chữ “quyền” trong ví dụ thứ hai nói lên nhiều điều: muốn phán xét thì phải đứng ở vị trí được kết luận thay người khác.
Vì thế từ này có hai cách dùng, nghe rất khác nhau:
- Nghĩa trang trọng: cơ quan, tập thể hay thời gian có thẩm quyền đưa ra kết luận cuối cùng. Lịch sử sẽ phán xét những việc ông ta làm. Tác phẩm phải chịu sự phán xét của người đọc.
- Nghĩa đời thường: một người tự cho mình cái quyền ấy với người khác, thường dựa trên vài chi tiết bề ngoài. Chưa nói chuyện lần nào mà nó đã phán xét bạn mới là kiêu.
Ở nghĩa thứ hai, lời phán xét gần như luôn là lời chê, và người bị phán xét không được quyền cãi. Đó là khác biệt lớn nhất giữa một nhận xét và một bản án. Cụm “ngày phán xét” thì thuộc về chuyện khác: vốn là khái niệm tôn giáo chỉ ngày cuối cùng mọi người bị xét xử, nay hay gặp trong tên phim và truyện giả tưởng.
Phán xét, nhận xét, phán đoán: đặt cạnh nhau
| Từ | Làm gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phán xét | Kết luận đúng sai, tốt xấu, mang tính quyết định | Đừng phán xét cô ấy khi chưa biết chuyện |
| Nhận xét | Nêu ý kiến về điều quan sát được, có thể sửa lại | Cô nhận xét bài văn còn lặp ý |
| Đánh giá | Xác định giá trị, mức độ theo tiêu chí | Đánh giá năng lực cuối học kì |
| Phán đoán | Suy ra điều chưa thấy từ điều đã biết | Nhìn mây đen, ông phán đoán sắp mưa |
| Phán quyết | Quyết định chính thức của tòa án, trọng tài | Tòa đưa ra phán quyết cuối cùng |
Nhầm phán xét với phán đoán là lỗi khá phổ biến trong bài làm. Phán đoán hướng về sự việc (“trời sắp mưa”), phán xét hướng về giá trị (“người ấy xấu”). Gần nghĩa với phán xét theo kiểu tiêu cực có bình phẩm, chỉ trích, quy chụp, dán nhãn. Theo chiều ngược lại là thấu hiểu, cảm thông, bao dung, và đơn giản nhất là lắng nghe. Một dạng phán xét hay gặp trên mạng là lời bình phẩm về thân hình người khác; còn khi người ta soi từng chữ để bắt lỗi thì gần với thói vặn vẹo bắt lỗi từng câu.
Chữ 判 và họ từ “phán”
Chữ phán (判) theo từ điển Hán Việt có nghĩa gốc là chia tách, phân ra cho rõ; từ đó sinh nghĩa phân xử phải trái, xử kiện. Cùng gốc ấy có phán quyết, phán xử, tài phán (xét xử), phán đoán, phê phán. Ghép với xét là xem kĩ, ta có một động từ vừa có phần “xem” vừa có phần “chốt”.
Trong khẩu ngữ, chữ phán đứng một mình còn mang sắc thái mỉa mai: “Anh ấy chẳng làm gì, chỉ ngồi phán.” Ở đây phán là nói bằng giọng bề trên, như ban lệnh. Sắc thái ấy cũng ngấm sang “phán xét” khi nói về chuyện thường ngày, nên câu “Bạn hay phán xét quá” luôn là một lời trách.
Viết bài nghị luận “Đừng vội phán xét người khác”
Đề này hay gặp ở THCS và THPT, có khi dưới dạng một câu chuyện hoặc một câu nói cần bàn. Có thể đi theo bốn ý:
- Giải thích: phán xét là kết luận về người khác; “vội” là khi chưa đủ hiểu biết, chỉ dựa vào vẻ ngoài, lời đồn hay một lần gặp.
- Vì sao không nên vội: điều ta thấy chỉ là một phần; lời phán xét có thể làm tổn thương, khiến người khác bị cô lập; người phán xét cũng tự đóng cửa trước những điều mình chưa biết.
- Dẫn chứng: câu tục ngữ “Trông mặt mà bắt hình dong” cho thấy thói quen đoán người qua vẻ ngoài có từ lâu; trong văn học, dân làng Vũ Đại chỉ nhìn thấy một Chí Phèo say rượu, rạch mặt ăn vạ mà không thấy con người lương thiện bên trong. Nhiều cách nhìn kiểu này sinh ra từ những định kiến đóng khung sẵn trong đầu.
- Mở rộng: không phán xét không có nghĩa là không được góp ý hay phân biệt đúng sai; cái cần là hỏi trước khi kết luận và chê việc làm chứ không xúc phạm con người.
Một câu kết gọn cho đoạn này là tự hỏi trước khi nói: mình đang kể điều mình thấy, hay đang kết luận điều mình đoán?
Phán xét người khác: nhìn từ vài tình huống
Phán xét người khác là gì?
Là đưa ra kết luận về tính cách, đạo đức hay giá trị của một người, thường khi chưa hiểu hoàn cảnh của họ. Ví dụ thấy bạn đến muộn liền cho là lười, trong khi bạn phải đưa em đi học trước.
Phán xét nghĩa là gì trong pháp luật?
Trong văn bản pháp luật, người ta dùng xét xử và phán quyết nhiều hơn. “Phán xét” xuất hiện chủ yếu trong lời văn, báo chí, như “chờ tòa án phán xét”, với nghĩa trang trọng là đưa ra kết luận có hiệu lực.
Phán xét tiếng Anh là gì?
Động từ là judge, danh từ là judgment (Anh–Anh hay viết judgement). Người hay phán xét được gọi là judgmental, như trong câu Don’t be so judgmental.
Làm sao để bớt phán xét người khác?
Một mẹo nhỏ là thay câu khẳng định bằng câu hỏi: thay vì “Cậu ta ích kỉ”, hãy hỏi “Sao hôm nay cậu ấy không chia đồ?”. Câu hỏi buộc ta đi tìm thêm thông tin trước khi chốt.